آلفای کرونباخ کل پرسشنامه: ۹۴۸/.

 

 

 

 

۳٫۱۰٫ روش تجزیه‌و‌تحلیل داده ­ها:

محقق پس از آنکه روش پژوهش خود را مشخص کرد و با بهره گرفتن از ابزارهای مناسب داده ­های مورد نیاز را برای آزمون فرضیه ­های خود جمع ‌آوری کرد، اکنون نوبت آن است که با بهره­ گیری از تکنیک­های آماری مناسب که با روش پژوهش و نوع متغیرها سازگاری دارد، داده ­های جمع‌ آوری شده را دسته­‌بندی و تجزیه­‌و‌تحلیل نماید و در نهایت فرضیه ­ها را که تا این مرحله او را در پژوهش هدایت کرده‌اند در بوته آزمایش قرار دهد و تکلیف آن­ها را مشخص نماید و سرانجام بتواند پاسخی برای پرسشی که پژوهش تلاشی سیستماتیک برای بدست آوردن آن بود، بیابد (سرمد و همکاران، ۱۳۹۰). در این پژوهش برای بررسی سؤالات پژوهش در جامعه از آمار توصیفی و آمار استنباطی استفاده شده است.

الف) آمار توصیفی: در آمار توصیفی، پژوهشگر با جمع آوری و خلاصه کردن اطلاعات کمی حاصل از نمونه­ها مشخصات نمونه مورد مطالعه را توصیف می­نماید. در این پژوهش از آمار توصیفی برای نمایش اطلاعات جمعیت‌شناختی استفاده شده است. جنسیت، سن، تحصیلات، سابقه خدمت و سمت سازمانی پاسخ‌دهندگان، مواردی است که در بخش آمار توصیفی بدان پرداخته می‌شود.
ب) آمار استنباطی: در آمار استنباطی پژوهشگر از مطالعه و بررسی یک یا چند نمونه و با بهره گرفتن از روش­ها و مدل‌های آماری، از شاخص­ های نمونه به ترتیب پارامترها و ویژگی­های کل جامعه آماری را استنباط می­نماید (مک ناب، ۱۳۹۰).
در این پژوهش از آمار استنباطی برای تجزیه­وتحلیل داده ­ها و آزمون فرضیات بهره گرفته می­ شود. کلیه محاسبات و تحلیل­های آماری توسط نرم‌افزارهای LISREL و SPSS₁₆ انجام گردیده است. به طور کلی روش­ها و تکنیک­های آماری که در این پژوهش به کمک نرم‌افزار SPSS₁₆ و LISREL برای تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها مورد استفاده قرار می­گیرد، به شرح زیر است:

 

 

• آزمون آلفای کرونباخ جهت سنجش پایایی متغیرها و ابزار گردآوری داده ­ها (پرسشنامه)

 

 

 

• آزمون کولموگروف- اسمیرنوف به منظور بررسی نرمال بودن داده‌ها

 

 

 

• آزمون ضریب همبستگی پیرسون برای تعیین نوع و میزان رابطه میان متغیرهای پژوهش

 

 

 

• آزمون آنوا جهت تحلیل تاثیر متغیرهای جمعیت شناختی (تحصیلات) بر متغیرهای پژوهش

 

 

 

• تحلیل عاملی تأییدی جهت سنجش روایی الگو و پایایی متغیرهای پژوهش

 

 

 

• مدلسازی معادلات ساختاری جهت تعیین برازش مدل مفهومی با داده ­های جمع آوری شده

 

 

 

۳٫۱۱٫ مدلسازی معادلات ساختاری:

برای بررسی روابط علی بین متغیرها بصورت منسجم کوشش­های زیادی در دهه اخیر صورت گرفته است. یکی از رو­ش­ها در این زمینه، مدل معادلات ساختاری یا تحلیل چند متغیری با متغیرهای مکنون^[۷۳] است. مدلسازی معادلات ساختاری یک تکنیک تحلیل چند متغیری بسیار کلی و نیرومند از خانواده رگرسیون چند متغیری و به بیان دقیق‌تر بسط مدل خطی کلی است که به پژوهشگر امکان می‌دهد مجموعه‌ای از معادلات رگرسیون را به گونه‌ای همزمان مورد آزمون قرار دهد. مدل معادلات ساختاری رویکرد آماری جامع برای آزمون فرضیه‌هایی درباره روابط بین متغیرهای مشاهده شده^[۷۴] و متغیرهای مکنون است که گاه تحلیل ساختاری کوواریانس، مدل یابی علی و گاه نیز LISREL^[75] نامیده شده است. اما اصطلاح غالب در این روزها، مدل یابی معادله ساختاری یا به گونه خلاصه ^[۷۶]SEM نامیده شده است (هومن، ۱۳۸۸).
یک مدل کامل معادلات ساختاری شامل دو مولفه می‌گردد:
الف) مدل اندازه‌گیری: جزئی از معادلات ساختاری که طی آن متغیرهای مکنون مشخص می‌شوند. متغیرهای مکنون، متغیرهای قابل مشاهده‌ای هستند که بوسیله کواریانس میان دو یا چند شاخص نشان داده می‌شوند.
ب) مدل ساختاری: جزئی از مدل ساختاری که روابط بین متغیرهای مکنون را نشان می‌دهد.
بررسی و تحلیل مدل‌های اندازه‌گیری در مراحل اولیه مطالعات تاییدی مفید بوده چرا که می‌تواند روشنگر نقاط ضعف نظری بوده و به تفسیر یافته‌های پژوهش کمک نموده و در طرح مطالعات آینده سهم عمده‌ای داشته باشد؛ بر این اساس مدلسازی معادلات ساختاری شامل دو مرحله عمده تدوین مدل و آزمون مدل می‌باشد. در تدوین مدل محقق با بهره گرفتن از کلیه نظریات مرتبط، پژوهش و اطلاعات در دسترس به طرح مدل می‌پردازد و در این مرحله، مدل روابط علی بین متغیرها را توصیف می کند. ارتباط بین متغیرها می‌تواند مبین فرضیه‌هایی باشد که روابط علی بین متغیرهای مشهود و مکنون را از فضای تئوریک استنتاج نموده‌اند. مرحله بعد، آزمون برازندگی و میزان انطباق این نظریه‌ها با داده‌های تجربی است که از جامعه معین گردآوری شده‌اند (دانشگر، ۱۳۹۰).
در بررسی بخش ساختاری مدل، روابط بین متغیرهای نهفته درونی و بیرونی (متغیرهای نهفته مستقل و وابسته) مورد توجه قرار می‌گیرند. در اینجا هدف، تشخیص این موضوع است که آیا روابط تئوریکی که بین متغیرها در مرحله تدوین چارچوب مفهومی مد نظر محقق بوده است، به وسیله داده‌ها تایید گردیده یا نه. در رابطه با این موضوع، سه مسئله مد نظر قرار می‌گیرد.
۱) علائم (مثبت یا منفی) پارامترهای مربوط به مسیرهای ارتباطی بین متغیرهای نهفته نشان می‌دهند که آیا پارامترهای محاسبه شده جهت روابط فرضی را مورد تأیید قرار داده‌اند.
۲) مقدار پارامترهای برآورد شده نشان می‌دهد که تا چه حد روابط پیش بینی شده، قوی می‌باشند. در اینجا پارامترهای تخمینی باید معنی‌دار باشند (یعنی مقدار قدر مطلق t باید بیشتر از ۹۶/۱ باشد).
۳) مجذور همبستگی چندگانه () برای معادلات ساختاری، مقدار واریانس هر متغیر نهفته درونی که به وسیله متغیرهای نهفته مستقل (بیرونی) تبیین می‌شود را نشان می‌دهد. هر چه مقدار بزرگتر باشد قدرت تبیین بالای واریانس را بیان می‌کند. (کلانتری، ۱۳۸۸).
در این پژوهش از روش دو مرحله‌ای معادلات ساختاری پیشنهاد شده اَندرسون و جربینگ^[۷۷] (۱۹۹۸) برای تحلیل داده‌ها استفاده شده است. در این پژوهش، در گام اول از تحلیل عاملی تاییدی و در گام دوم از تحلیل مسیر برای تحلیل روابط بین سازه‌ها بهره برده شده است، بنابراین در این بخش به توضیح اجمالی درباره تحلیل عاملی و تحلیل مسیر پرداخته می‌شود.

تحلیل عاملی

به منظور پی بردن به متغیرهای زیربنایی یک پدیده یا تلخیص مجموعه‌ای از داده‌ها از روش تحلیل عاملی استفاده می‌شود. داده‌های اولیه برای تحلیل عاملی، ماتریس همبستگی بین متغیرهاست. تحلیل عاملی، متغیرهای وابسته از قبل تعیین شده‌ای ندارد. موارد استفاده تحلیل عاملی را به دو دسته کلی می‌توان تقسیم کرد:

 

 

• مقاصد اکتشافی

 

 

 

• مقاصد تاییدی

 

 

تحلیل عاملی اکتشافی به منظور کاهش تعداد داده یا کشف ساختار آن‌ ها به کار می‌رود که در آن کاهش داده‌ها به معنی حذف متغیرهای اضافی و زائد ( متغیرهایی که شدیداً به هم وابسته هستند)، از فایل داده‌ها و جایگزینی کل داده‌ها با تعداد کمتری متغیر غیر‌همبسته و کشف ساختار بررسی روابط (متغیرهای مکنون) مهم بین متغیرها است. موارد استفاده اکتشافی نیز به دو رویکرد کلی تقسیم می‌شود:
مواردی که هدف آن پیدا کردن متغیرهای مکنون یا سازه‌های یک مجموعه متغیر اندازه‌گیری شده است. برای نیل به این هدف از روش تحلیل عامل مشترک^[۷۸] (یا تحلیل عامل اصلی)^[۷۹] و با بهره گرفتن از ماتریس همبستگی یا کواریانس متغیرهای اندازه‌گیری شده (نمره سوالات یک آزمون یا ریزنمرات آزمون‌ها) استفاده می‌شود. از لحاظ نظری متغیرهای مکنون یا سازه‌ها علل زیربنایی متغیرهای اندازه‌گیری شده است. رگرسیون متغیرهای اندازه‌گیری شده روی متغیرهای مکنون وزن‌هایی فراهم می‌آورد که بارهای عاملی نامیده می‌شود. تحلیل عامل مشترک، واریانس هر متغیر اندازه‌گیری شده را به دو واریانس مشترک و واریانس اختصاصی افراز می‌کند. واریانس مشترک، تغییرات مشترک متغیرهای اندازه‌گیری شده را با متغیرهای مکنون نمایان می‌کند. در موارد اکتشافی که هدف تلخیص مجموعه‌ای از دادها باشد، از تحلیل مولفه‌های اصلی^[۸۰] استفاده می‌شود. در تحلیل مولفه‌های اصلی، واریانس کل متغیرهای مشاهده شده تحلیل می‌گردد. ماتریس همبستگی متغیرهای اندازه‌گیری شده دارای قطر اصلی یک است. در حالیکه در تحلیل عامل مشترک در قطر اصلی ماتریس همبستگی، میزان اشتراک (واریانس مشترک متغیر اندازه‌گیری شده و متغیرهای مکنون) قرار می‌گیرد. وقتی میزان اشتراک به یک نزدیک باشد، نتایج تمام روش‌های اکتشافی با نتایج مولفه‌های اصلی مشابه خواهد بود.
در تحلیل مولفه‌های اصلی، برعکس تحلیل عامل مشترک، مولفه‌ها طوری برآورد می‌شود تا واریانس متغیرهای مشاهده شده را در کمترین ابعاد نشان دهد و مولفه‌های اصلی در واقع مجموع موزون متغیرهای مشاهده شده است. به عبارت دیگر در تحلیل مولفه‌های اصلی، متغیرهای مشاهده شده علل متغیرهای ترکیبی (مولفه‌ها) می‌باشد. در تحلیل‌های عاملی تاییدی، که هدف پژوهشگر تایید ساختار عاملی ویژه‌ای می‌باشد، درباره تعداد عامل‌ها به طور آشکار فرضیه‌ای بیان می‌شود و برازش ساختار عاملی موردنظر در فرضیه با ساختار کواریانس متغیرهای اندازه‌گیری شده مورد آزمون قرار می‌گیرد. تحلیل عاملی را نیز برحسب نمونه یا جامعه بودن آزمودنی‌ها و متغیرها به دو دسته توصیفی و استنباطی تقسیم می‌کنند (سرمد و همکاران، ۱۳۹۰). تحلیل عاملی تاییدی^[۸۱] در واقع بسط تحلیل عاملی معمولی است، یکی از جنبه‌های مهم SEM است، که در آن فرضیه‌های معینی درباره ساختار بارهای عاملی و همبستگی‌های متقابل بین متغیرها مورد آزمون قرار می‌گیرد. با توجه به معیار فرنل و لاکر^[۸۲](۱۹۸۱) بارهای عاملی گویه‌ها باید بزرگتر از ۰٫۴ باشد و همچنین پایایی سازه‌ها (آلفای کرونباخ) باید از ۰٫۷ بزرگتر باشد. در پژوهش حاضر برای اینکه بتوان فهمید گویه‌ها بیان کننده‌ی عامل‌های (سازه‌ها) مورد نظر هستند از تحلیل عاملی تاییدی استفاده شده است.

تحلیل مسیر

تحلیل مسیر گسترش روش‌های رگرسیون و در حقیقت، کاربرد رگرسیون چندمتغیری در ارتباط با تدوین بارز مدل‌‌های علی^[۸۳] است. هدف آن بدست آوردن برآوردهای کمی روابط علی بین مجموعه‌ای از متغیرهاست. روابط بین متغیرها در یک جهت جریان می‌یابد و به عنوان مسیرهای متمایزی در نظر گرفته می‌شود. مفاهیم تحلیل مسیر در بهترین صورت از طریق ویژگی عمده آن یعنی نمودار مسیر که پیوندهای علی احتمالی بین متغیرها را آشکار می‌سازد، تبیین می‌شود.
در علوم اجتماعی و رفتاری برخلاف علوم طبیعی، استنباط روابط علی بر پایۀ مطالعاتی صورت می‌گیرد که در آن‌ ها، مدل‌ها و فرضیه‌های علی از لحاظ آماری ارزیابی می‌شود. در چنین مطالعاتی حتی روابط علی را نمی‌توان ثابت کرد، تنها منطقی بودن نسبی آن‌ ها را در برابر سایر چارچوب‌های تبیین شده می‌توان تایید نمود. در این علوم بیشتر تئوری‌ها و مدل‌ها در قالب بازده‌های نظری که مستقیماً مشاهده‌پذیر و اندازه‌پذیر نیست بیان می‌شود. اما برای عملیاتی کردن و اندازه‌گیری متغیرهای نظری می‌توان از شاخص‌ها یا نشانه‌هایی که نشانگر^[۸۴] نامیده می‌شود، استفاده کرد. استنباط‌های علی به واقع به مسیرهایی بستگی دارد که طرح مطالعه مشخص کرده است (هومن، ۱۳۸۸).

۳٫۱۲٫ مراحل عمومی آزمون فرض آماری:

 

 

 

• مرحله اول: تعریف فرضیه ­های آماری H₀ و H₁: بر اساس قاعده­ای که بیان خواهد شد چنانچه فرضیه پژوهشی مرز مشخصی داشته باشد، H₀ نشان­دهنده ادعا خواهد بود، در غیر این صورت نقیض آن در H₁ تعریف شده و فرضیه پژوهشی در قالب نماد آماری H₁ قرار خواهد گرفت. آنچه مسلم است فرض H₀ و H₁ مکمل یکدیگر هستند.

 

 

 

• مرحله دوم: تعیین توزیع نمونه­‌گیری آماره و نوع آماره آزمون: توزیع نمونه‌گیری به شرایط تخمین پارامتر مورد ادعا بستگی دارد. بسته به اینکه فرض پژوهشی چه نوع پارامتری را بیان می­ کند، توزیع نمونه­‌گیری، آماره و آماره آزمون تغییر خواهد کرد.

 

 

 

• مرحله سوم: تعیین سطح زیر منحنی H₀ و H₁ و محاسبه مقدار بحرانی: سطح زیر نمودار منحنی H₀ و H₁ به توزیع نمونه­‌گیری و مقدار α بستگی دارد. یک دنباله یا دو دنباله بودن آزمون نیز بر سطح زیر منحنی فرضیه ­های آماری تأثیر مستقیم دارد. قاعده این است که H₀ دربرگیرنده سطح اطمینان و H₁ سطحی برابر α خواهد داشت. محاسبه مقدار استانداردی که تفکیک کننده H₀ و H₁ به صورت عددی می‌باشد از جدول آماری موجود استخراج می­ شود. این مقدار با توجه به علامت آن « مقدار بحرانی» نامیده می­ شود. مقدار استاندارد و جدول آماری مورد نیاز برای استخراج آن بر اساس آماره تعیین می‌شود.

 

 

 

• مرحله چهارم: مرحله تصمیم ­گیری: در این مرحله مقدار آماره آزمون محاسبه شده در مرحله دوم با مقدار بحرانی در مرحله سوم مقایسه می­ شود، چنانچه آماره آزمون در ناحیه پذیرش H₀ قرار گیرد، گفته می­ شود در سطح اطمینان مورد نظر دلیل کافی برای پذیرش H₀ وجود دارد. در غیر این صورت H₀ رد می­ شود و H₁ در سطح خطای α درصد پذیرفته می­ شود. بطور کلی آزمون فرضیه هیچگاه به اثبات فرضیه نمی­انجامد. بلکه تنها در این نکته دخالت دارند که فرضیه ­ها تأیید یا رد می­شوند. بنابراین اگر فرضیه رد نشود، دلیل آن نیست که این فرضیه، فرضیه درستی است بلکه می­توان گفت که در حال حاضر امکان صحت این فرضیه وجود دارد. پس از تأیید یا رد H₀ تحلیل­گر باید به طور مشخص بیان کند که آیا فرضیه پژوهش پذیرفته یا رد شده است و محقق هیچگاه ادعای اثبات فرضیه پژوهشی یا فرضیه ­های آماری را ندارد بلکه در تحلیل خود به لحاظ استقراء، رعایت احتیاط را خواهد کرد (دانایی‌فرد و همکاران، ۱۳۸۳).

 

 

• نتیجه ­گیری و خلاصه فصل سوم:

 

 

 

 

زیاد

۰

۴/۲

 

خیلی زیاد

۲

۴/۹

 

بیکاری وجود ندارد

۰

۰

 

ازطرح اطلاعی ندارم

۰

۰

 

جمع کل

۱۰۰

۱۰۰

 

 

همانگونه که در شکل نشان داده شده است، تمرکز داده های سوال پژوهشی مورد نظر در بخش نامطلوب طیف متمرکز می باشند. هرچند فراوانی متفاوتی در سطح دو جامعه مراتعداران روستایی و عشایری مورد تحقیق مشاهده می گردد، ولی این تفاوت از نظر آماری معنی دار نمی باشد. لذا اتفاق نظر مرتعداران هر دو جامعه مورد تحقیق بر این است که طرحهای مرتعداری تاثیر چندانی بر کاهش بیکاری منطقه نداشته است.میانگین رتبه تاثیرگزاری پاسخ مرتعداران عشایری بیشترین تاثیر را در این نتیجه گیری داشته است.
۲ـ۲ـ۴ـ آیا مرتعداران روستایی و عشایری شهرستان سپیدان اعتقاد دارند که کلاسهای آموزشی و ترویجی برگزار شده بر مشارکت مردم در اجرای طرحهای مرتعداری تاثیر داشته است؟
بررسی نگرش مرتعداران مورد تحقیق نسبت به تاثیرگذاری برگزاری کلاسهای آموزشی و ترویجی بر مشارکت مرتعداران در اجرای طرحهای مرتعداری به صورت سوال پرسشنامه­ایی مد نظر قرار گرفت. وجوه متغیر مورد بررسی در ۵ طیف خیلی کم، کم، متوسط، زیاد، خیلی زیاد مد نظر قرار گرفت. وجه دیگری نیز در حین مراجعه به مرتعداران مد نظر قرار گرفت که عبارت است از: از برگزاری این گونه کلاسها اطلاعی ندارم. لذا در مجموع ۶ طیف مد نظر واقع شد. دلایل کافی برای استفاده از معادلات ناپارامتریک وجود دارد. نتایج استفاده از U من ویت نی و V کرامر درباره رابطه پاسخ مرتعداران روستایی و عشایری شهرستان سپیدان نسبت به تاثیرگذاری برگزاری کلاسهای آموزشی و ترویجی بر مشارکت مرتعداران در اجرای طرحهای مرتعداری تفاوت چندانی مشاهده نمی شود. به عبارت دیگر اطمینان از وجود ارتباط و اختلاف آماری بین دو متغیر واقعاً وجود ندارد. اختلاف‌نظر مرتعداران مورد تحقیق در پیوند با سوال پژوهشی به استناد معادله U من ویت نی معنی‌دار نمی ­باشد، به عبارتی اختلاف نظری بین پاسخگویان پرسش نامه وجود ندارد و مرتعداران مورد تحقیق در هر دو سطح روستایی و عشایری، متفق القول از برگزاری این گونه کلاسها اطلاعی نداشتند. همانطور که در جدول و نمودار زیر نشان داده شده است، تمرکز داده های حاصل برای هر دو گروه مرتعداران روستایی و عشایری پاسخگو در اطراف طیف از برگزاری این کلاسها اطلاعی ندارم قرار دارند. جدول و نمودارهای زیر توصیف و تحلیل داده ­ها را نشان می­دهد.

جدول شماره ۳ـ۴: توصیف و تحلیل نگرش مرتعداران شهرستان سپیدان در ارتباط با تاثیر کلاسهای آموزشی و ترویجی بر جلب مشارکت مرتعداران در اجرای طرحهای مرتعداری

 

نگرش

مرتعداران روستایی و عشایری مورد تحقیق

 

درصد فراوانی

همبستگی کرامر

آزمون u مان- ویتنی

 

روستایی

۵

 

واکنش عاطفی مثبت

 

۴ سوال

 

۰٫۷۹۱

 

 

 

۶

 

واکنش شناختی

 

۹ سوال

 

۰٫۸۶۴

 

 

 

۷

 

قصد مثبت در برابر تغییر

 

۵ سوال

 

۰٫۷۸۸

 

 

 

۸

 

قصد منفی در برابر تغییر

 

۴ سوال

 

۰٫۸۴۲

 

 

 

.

۳-۴- روش اجرای پژوهش

روش اجرای پژوهش به صورت کلی از گامهای زیر پیروی کرد:

 

 

• تدوین چارچوب مفهومی با بهره گرفتن از اطلاعات کتابخانهای و بررسی مطالعات گذشته و همچنین جهتدهی استاد محترم راهنما؛

 

 

 

• تدوین فرضیه های پژوهش با بهره گرفتن از مبانی نظری و پیشینه تجربی پژوهش؛

 

 

 

• طراحی طرح پژوهش

 

 

 

• مطالعات در حوزه ادبیات نظری و روششناسی پژوهش؛

 

 

 

• طراحی ابزار پرسشنامه با همکاری و راهنمایی اساتید محترم راهنما و مشاوران و سایر صاحبنظران مرتبط؛

 

 

 

• بررسی اعتبار و پایایی ابزار پژوهش؛

 

 

 

• پخش پرسشنامه و جمعآوری داده های آماری و انجام تستهای مورد نیاز بر روی آنها؛

 

 

 

• تجزیه و تحلیل داده ها و آزمون فرضیه های پژوهش؛

 

 

 

• تدوین گزارش مقدماتی پایان نامه؛

 

 

 

• اصلاح و تدوین گزارش نهایی پایان نامه.

 

 

 

۳-۵- روش تجزیه و تحلیل اطلاعات

برای تحلیل داده ها از روش های آماری پارامتریک یا ناپارامتریک استفاده می شود. در این تحقیق به منظور توصیف داده ها از آمار توصیفی و به منظور تحلیل داده ها و آزمون فرضیه های تحقیق از آمار استنباطی و از روش مدل یابی معادلات ساختاری استفاده شده است. چرا که متغیر ارتباطات درون سازمانی با بهره گرفتن از سه بعد هماهنگی، مشارکت و ارتباطات و همچنین متغیر واکنش کارکنان در برابر تغیرات سازمانی بوسیله پنج بعد واکنش شناختی در برابر تغیر، قصد مثبت در برابر تغیر، قصد منفی در برابر تغیر، واکنش عاطفی منفی و واکنش عاطفی مثبت بررسی می شوند بنابراین تحلیل عاملی مرتبه دوم باید مورد استفاده قرار گیرد. بر این اساس یکی از روش های حل تحلیل عاملی مرتبه دوم، روش مدل یابی معادلات ساختاری است. سپس برای اینکه بتوان مشخص کرد که آیا باید از روش های آماری پارامتریک یا ناپارامتریک استفاده کرد نحوه توزیع داده ها با بهره گرفتن از آزمون کولموگروف – اسمیرینف مورد بررسی قرار می گیرد اگر داده ها از توزیع نرمال برخوردار بودند روش های آماری پارامتریک و اگر نرمال نبودند روش های آماری ناپارامتریک مورد استفاده قرار می گیرند. سپس برای بررسی خطی بودن رابطه متغییرها از آزمون های همبستگی متناسب با توزیع داده ها استفاده

می شود و در نهایت فرضیه های تحقیق بوسیله مدل ساختاری مورد آزمون قرار می گیرند. موارد مطرح شده گام به گام در فصل چهارم بوسیله دو نرم افزار Spss .18 و Amos .18 مورد بررسی قرار گرفته اند.

 

 

فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده ها

 

مقدمه

پژوهشهای کمیگرایانه که به دنبال داده های کمی هستند انبوهی از داده ها را موجب میشوند. برای اینکه این داده ها قابل درک باشند، لازم است به صورت نظاممند سازماندهی شوند، از نظر حجم به داده های قابل درک و دارای معنی خلاصه گردند تا نمونه به درستی، به صورت دقیق و به صورت قابل درک توصیف شوند، به طوری که خواننده عقیدهی روشنی از مقادیر و وضعیت نمونهای داده ها و نحوه تغییر آنها داشته باشد (میرزایی، ۱۳۸۸، ۴۹۷). تجزیه و تحلیل داده ها نیز فرایند چند مرحلهای است که طی آن دادههایی که از طریق به کارگیری ابزارهای جمعآوری در نمونه آماری فراهم آمدهاند، خلاصه، کدبندی، دستهبندی، و در نهایت پردازش میشوند تا زمینه برقراری انواع تحلیلها بین داده ها به منظور آزمون فرضیه ها فراهم آید (خاکی، ۱۳۸۴، ۳۰۵). در این بررسی نیز پس از جمعآوری پرسشنامه ها، داده ها کدگذاری و وارد نرمافزار SPSS شدند. این فصل دربردارنده یافته های حاصل از پژوهش میباشد و از دو بخش اصلی تشکیل شده است. بخش اول شامل آمار توصیفی و توصیف متغیرهای جمعیت شناختی نمونه مورد بررسی میباشد. آمارههای توصیفی شامل جداول فراوانی، میانگین، انحراف معیار، و … میباشد. بخش دوم آمار استنباطی که شامل تحلیل اعتبار سازه های مورد سنجش در پژوهش حاضر و همچنین آزمون فرضیه ها میباشند. نرمافزارهای مورد استفاده جهت تجزیه و تحلیل داده ها بسته نرمافزاری SPSS نسخه ۱۸ و بسته نرمافزاری Amos نسخه ۱۸ میباشند.

۴-۱- بخش اول: آمار توصیفی

 

۴-۱-۱- آمار توصیفی متغیرهای جمعیت شناختی

در این قسمت به ارائه آمارههای توصیفی و جداول مربوط به ویژگیهای جمعیت شناختی نمونه و متغیرهای تحقیق پرداخته میشود. شناخت ویژگیهای جمعیت شناختی نمونه و متغیرهای پژوهش، از این جهت مفید است که به کمک آن مشخصات کلی نمونه مورد بررسی و ویژگیهای عمومی آن برای سایر پژوهشگران مشخص میشود. بعلاوه، این شناخت باعث میشود در تعمیم نتایج به جوامع دیگر، یا در طراحی سوالات تحقیقات آتی برای جوامع دیگر از این اطلاعات استفاده شود. در این راستا، متغیرهای جمعیت شناختی جنسیت، تاهل، سن، تحصیلات، درآمد و سابقه خدمت سازمانی کارکنان اداره کل آموزش و پرورش استان البرز مورد بررسی قرار میگیرد.
متغیرهای جمعیت شناختی

نتایج مقایسه میانگین ها (جدول ۴-۲۲) نشان داد که از لحاظ دمای ژلاتینی شدن تیمار نعمت GT ،۷ را داشت که تیمارهای ۳۲۹، ۲۰۳، ۴۱۵، ۴۲۴ و ۴۱۶ با آن اختلاف معنی داری نداشتند در واقع دمای ژلاتینی شدن آنها پایین می باشد. تیمار های هاشمی و کادوس پایین ترین GT (به ترتیب ۲۰/۴ و ۵۰/۳) را داشتند. هر چه رتبه GT تیماری پایین تر باشد، دمای ژلاتینی شدن بالاتری داشته و زمان لازم برای پخت آن طولانی تر می شود و موجب سفت و سخت شدن دانه برنج پس از پخت می شود. لاین های مورد بررسی در این تحقیق GT زیر ۷ داشتند (به جزء لاین ۲۲۳ که GT 63/4 داشت). طبق مقایسات گروهی انجام شده (جدول ۴-۲۳ و نمودار ۴-۱) می توان نتیجه گرفت که همه لاین ها از نظر کیفیت بهتر از رقم نعمت و در مقایسه با هاشمی، کادوس و هیبرید در وضعیت پایین تری قرار دارند.

۴-۴-۲- قوام ژل
از لحاظ قوام ژل تمام لاین های امید بخش GC زیر ۴۰ داشتند و در گروه سخت ژل به همراه نعمت قرار گرفتند، که بیانگر این واقعیت می باشد که این لاین ها پس از پخت سفت و خشک می گردند.
۴-۴-۳- درصد آمیلوز
از نظر آمیلوز تیمار نعمت دارای بالاترین آمیلوز (۸۸/۲۶) می باشد و تیمار هاشمی دارای پایین ترین آمیلوز (۲۱) می باشد، که لاین بهار۱ و ۲۲۳ به ترتیب با آمیلوز ۱۰/۲۲ و ۲۸/۲۲ با آن در یک گروه قرار گرفتند. در واقع جزء آمیلوز متوسط محسوب می شوند برنج هایی که در این گروه قرار می گیرند پس از پخت نرم، متورم، کاملاً جدا از هم شده و مدتها پس از پخت نرم می مانند (محمدصالحی، ۱۳۶۸). لاین های کادوس، ۲۳۳ و ۴۱۶ نیز در یک گروه قرار گرفتند و جزء آمیلوز متوسط محسوب می گردند.
۴-۴-۴- طول و عرض دانه قبل از پخت
بلندترین طول دانه به لاین های ۱۳۶، ۲۰۳، ۳۲۹ ( ۵/۸ میلی متر) تعلق دارد که در جدول مقایسه میانگین در گروه a ، قرار گرفتند. و با لاین های ۴۱۶، ۱۰۸، ۴۱۵، ۲۰۹ و رقم کادوس اختلاف معنی داری نداشتند. و رقم بهار۱ دارای پایین ترین طول (۷ میلی متر) بود. طبق مقایسات گروهی (جدول ۴-۲۳ و نمودار ۴-۲) طول دانه قبل از پخت در لاین های امید بخش با رقم بومی و ارقام اصلاح شده اختلاف معنی داری داشت. بیشترین مقدار عرض دانه قبل از پخت متعلق به لاین ۳۲۹ (۰۳/۲ میلی متر) می باشد که با بهار ۱ (۲ میلی متر)، ۲۳۳ (۲ میلی متر)، ۴۱۶ (۹۷/۱ میلی متر) و ۲۲۳ (۹۵/۱ میلی متر) تفاوت معنی داری نداشت. و پایین ترین متعلق به کادوس می باشد. از نظر مصرف کنندگان ایرانی هر چه عرض دانه کمتر یا دانه باریک تر باشد بهتر است (حبیبی، ۱۳۸۶).
۴-۴-۵- طول و عرض دانه پس از پخت
بالاترین تیمارها از نظر طول دانه بعد از پخت نعمت (۲۰/۱۳ میلی متر) و طارم هاشمی (۱۰/۱۳ میلی متر) و پایین ترین هیبرید (۶۰/۱۰ میلی متر) می باشد. از نظر عرض دانه بعد از پخت بالاترین تیمار ۳۲۹
(۱۴/۳ میلی متر) و پایین ترین هیبرید (۷/۲ میلی متر) می باشد. هر چه افزایش عرض دانه در هنگام پخت کمتر باشد کیفیت پخت مطلوب تر می باشد.
۴-۴-۶- طویل شدن دانه
بیشترین افزایش طول پس از پخت یا ری آمدن متعلق به ارقام نعمت (۸۳/۱) و هاشمی (۸۰/۱) می باشد و لاین ۲۲۳ با میانگین ۵۹/۱ میلی متر با لاین ۲۳۳ و ارقام کادوس و بهار۱ تفاوت معنی داری نداشت و در یک گروه قرار گرفتند. و پایین ترین ری آمدن، مربوط به لاین ۱۳۶ می باشد. هر چه این صفت کمتر باشد از نظر ظاهر پخت مناسبتر می باشد. می توان نتیجه گرفت این صفت در ارقام محلی بیشتر از ارقام اصلاح شده می باشد (جدول ۴-۹ و نمودار۴-۳).
۴-۴-۷- عطر
در رابطه با صفت عطر، هاشمی در گروه a و بالاترین عطر، و ۱۳۶ در یایین ترین گروه (e) قرار گرفتند. لاین های ۲۲۳، ۳۲۹ و هیبرید بهار نیز بعد از طارم هاشمی در یک گروه قرار گرفتند.
جدول ۴-۲۱- میانگین مربعات صفات کیفی ژنوتیپ های مورد مطالعه

 

عطر	افزایش طول	عرض دانه پخته(میلیمتر)	طول دانه پخته(میلیمتر)	شکل دانه	عرض دانه سفید(میلیمتر)	طول دانه سفید(میلیمتر)	میزان آمیلوز	قوام و ثبات ژل(میلیمتر)	دمای ژلاتینی شدن	درجه آزادی	منابع تغییرات
٭٭۱۹/۱	٭٭۰۳/۰	ns ۰۰۶/۰	٭٭۶۶/۰	٭٭۶۱/۰	ns ۰۰۲/۰	٭٭۱۹/۲	ns ۰۳/۱	٭٭۶۷/۷۶	٭٭۴۳/۰	۳	تکرار ®
٭٭۱۴/۱	٭٭۰۹/۰	٭٭۰۶۴/۰	٭٭۸۹/۱	٭٭۶۸/۰	٭٭۰۳۶/۰

«عَن عَلِیِّ بنِ مُحَمَّدٍ وَ أبِی‌جَعفَرٍ الجَوَادِ: مَنْ قَالَ بِالْجِسْمِ فَلَا تُعْطُوهُ مِنَ الزَّکاهِ وَ لَا تُصَلُّوا وَرَاءَهُ؛ کسی که قائل به جسمیت (خداوند) باشد، از زکات به او ندهید و پشت سرش نماز نخوانید.»^[۱۴۵]
در سلسله سند این روایت، تنها دو راوی، یعنی محمد بن یحیی العطار و عمران بن موسی توثیق شده‌اند^[۱۴۶] و سایر راویان، مجهول‌اند و توصیفی نسبت به آنها در کتب روایی ذکر نشده، بنابراین، روایت فوق از لحاظ سندی ضعیف است؛ البته این روایت با همین الفاظ در تهذیب^[۱۴۷] نقل شده و مضمون آن نیز با روایت صحیحه سابق موافق است و در منابع دیگری نیز نقل شده است. از طرفی، محتوای آن نیز با سایر روایات و با قرآن منافاتی ندارد. بنابراین، اگر صدور آن از معصوم ثابت نباشد، حداقل انکار آن قطعی نیست.

این روایت از لحاظ محتوا کاملاً مشابه روایت صحیحه سابق است؛ به همین جهت از تکرار مباحث محتوایی صرف نظر می‌کنیم.
جمع‌بندی: از مجموع هشت روایتی که در این بخش ذکر و بررسی شد، پنج روایت از لحاظ سندی صحیحه و دارای اعتبار بود و تمامی روات در سلسله سند آنها امامی و ثقه بودند.
در چهار روایت، اعتقاد به تجسیم و تشبیه به صراحت کفر شمرده شده بود و در دو روایت تعبیر شرک درباره آن به کار رفته بود. دو روایت دیگر نیز به ملازمه، ایمان را از اهل تجسیم نفی کرده بود.
هنگامی که مجموع این روایات را به حکم عقل مبنی بر ملازمه جسمیت و تشبیه با تناهی و محدودیت ضمیمه می‌کنیم، محتوای آنها به ضرورت عقلی تأیید می‌شود. همچنین، وقتی به دستور خود ائمه (علیهم‌السلام) این روایات را بر کتاب الله و نیز احادیث قطعی الصدور ائمه (علیهم‌السلام) عرضه می‌نماییم، شواهد و قرائن بسیاری در تأیید آنها می‌یابیم. آیاتی از قبیل لا تُدْرِکهُ الْأَبْصارُ و لَیْسَ کمِثْلِهِ شَیْ‏ءٌ به منزله محکماتی هستند که سایر آیات و روایات باید با توجه به آنها معنا شوند. با وجود آیه لا تُدْرِکهُ الْأَبْصارُ، معنای آیاتی مانند إِلىَ‏ رَبهَّا نَاظِرَهٌ و روایاتی که ظهور در رؤیت و جسمیت دارند روشن می‌شود.
علاوه بر این، ائمه (علیهم‌السلام) در موارد بسیاری به صراحت معنای آیات و روایات ظاهر در جسمیت را به تأویل برده‌اند و برخی از احادیث مثبت جسمیت و تشبیه را جعلی و ساختگی دانسته‌اند. در اینجا مناسب است به برخی از این روایات اشاره کنیم.
ابوحمزه ثمالی در روایتی از امام سجاد (علیه‌السلام) نقل می‌کند که فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ لَا یُوصَفُ بِمَحْدُودِیَّهٍ عَظُمَ رَبُّنَا عَنِ الصِّفَهِ فَکیْفَ یُوصَفُ بِمَحْدُودِیَّهٍ مَنْ لَا یُحَدُّ وَ لا تُدْرِکهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِک الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ‏ الْخَبِیرُ؛ خداوند با محدودیت توصیف نمی‌شود. پروردگار ما از اصل توصیف بزرگ‌تر است، پس چگونه توصیف به محدودیت شود آن که حدی ندارد و چشم‌ها او را درنمی‌یابند و او چشم‌ها را درمی‌یابد و او لطیف و خبیر است.»^[۱۴۸]
در روایت دیگری عبد الله بن سنان از امام صادق (علیه‌السلام) نقل می‌کند که فرمودند: «همانا خداوند متعال بزرگ و بلند مرتبه است. بندگان قدرت توصیفش را ندارند و به کنه معرفتش نمی‌رسند. لا تُدْرِکهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِک الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ؛ چشم‌ها او را درنمی‌یابند و او چشم‌ها را درمی‌یابد و او لطیف و خبیر است. به چگونگی و مکان و حیثیت توصیف نمی‌شود. چگونه او را به چگونگی و کیفیت توصیف کنم، در حالی که او خود کیفیت و چگونگی را ایجاد کرده و من کیفیت و چگونگی را به واسطه این فعل او شناختم؟! چگونه او را به مکان توصیف کنم در حالی که او مکان را مکان قرار داد و به همین واسطه من مکان را شناختم؟! یا چگونه او را به حیثیت توصیف کنم در صورتی که او خود حیثیت را به حیثیت داد و به همین جهت من حیثیت را شناختم؟! پس خداوند تبارک و تعالی داخل در هر مکانی است و خارج از هر چیزی لا تُدْرِکهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِک الْأَبْصارَ؛ چشم‌ها او را درنمی‌یابند و او چشم‌ها را درمی‌یابد. معبودی جز او نیست. بلند مرتبه و بزرگ است وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ؛ و او لطیف و خبیر است.»^[۱۴۹]
در روایت دوم از روایات صریح در کفر نیز امام (علیه‌السلام) به روشنی جعلی بودن روایات ظاهر در جسمیت را تبیین کردند و این روایات را ساخته و پرداخته دست غلات دانستند.
روایات در خصوص تأویل این‌گونه آیات، فراوان است و ما به همین دو روایت بسنده می‌کنیم.
علاوه بر روایات فراوان و محکمات قرآنی در نفی تشبیه و جسمیت، حکم عقل نیز مؤید این مطلب است. بلکه حتی اگر روایتی نیز در این زمینه نبود، عقل قطعی حکم می‌کرد که خدای واجب الوجود و نامتناهی، محال است که به اوصاف موجودات ممکن و محدود تشبیه شود. بنابراین، تمامی روایات موجود در این زمینه، ارشاد به حکم عقل است.
به اضافه، کلمات علمای شیعه در این باره نیز این امر را تقویت می‌کند. در اینجا به کلمات برخی از علمای شیعه در این زمینه اشاره می‌کنیم.
مرحوم صدوق (رحمه‌الله) در اعتقاد امامیه در خصوص توحید می‌نویسد:
«بدان که اعتقاد ما در توحید این است که خدای تعالی واحد و احد است، چیزی همانند او نیست، قدیم است، پیوسته بوده و همچنان خواهد بود،… متصف به جوهر، جسم، صورت، عرض، خط، سطح، سنگینی، سبکی، سکون، حرکت، مکان و زمان نمی‌شود. از جمیع صفات مخلوقاتش منزه و متعالی است. از دو حد ابطال و تشبیه خارج است… و هر کس که قائل به تشبیه باشد، مشرک است.»^[۱۵۰]
شیخ طوسی (رحمه‌الله) در مبسوط در باب طهارت بحثی را در رابطه با حکم ظروفی که توسط مشرکین استفاده می‌شود، مطرح می‌کند و پس از حکم به نجاست ظروفی که علم به استفاده از آنها در مایعات توسط مشرکین وجود دارد، تصریح می‌کند که این حکم شامل سایر کفار نیز می‌شود، چه بت پرست باشند و از اهل ذمه، یا مرتد باشند، یا کافر و مرتد ملی باشند، مانند مشبهه و مجسمه و مجبره و غیر آنان.^[۱۵۱]
علامه نیز در شمار اصناف نجاسات در منتهی، پس از ذکر کافر بیان می‌کند که حکم ناصب نیز همان حکم کافر است؛ زیرا ضروری دین را انکار می‌کند و غلات نیز این‌گونه‌اند. سپس در پاسخ به این سؤال که آیا مشبهه و مجسمه نیز همین حکم را دارند، می‌گوید قول نزدیک‌تر به واقع این است که اهل تشبیه و تجسیم نیز در این حکم با سایر کفار مساوی باشند؛ زیرا معتقدند به این که خداوند تعالی جسم است، در حالی که ثابت شده که هر جسمی حادث است.^[۱۵۲]
شهید اول (رحمه‌الله) نیز در دروس، اهل تجسیم را در شمار کفار ذکر می‌کند.^[۱۵۳]
در مقابل، برخی از علما احتیاط نموده و از شدت این حکم کاسته‌اند و به‌گونه‌ای توجیهی برای این روایات ذکر نموده‌اند.
مرحوم آقا رضا همدانی (رحمه‌الله) در مصباح الفقیه، پس از تحلیل و بررسی روایاتی که در باب کفر مجسمه و مشبهه وارد شده، به این نتیجه می‌رسد که نمی‌توان کفر آنان را نفی کرد، اما اولی این است که این روایات را حمل بر درجه‌ای از کفر کنیم که منافاتی با اسلام ظاهری نداشته باشد. کلام ایشان به این شرح است:
«اولی این است که این روایات حمل بر بعضی از مراتب کفر شود که منافاتی با اسلام ظاهری، بلکه با ایمان ناقص ندارد؛ چگونه چنین نباشد، در حالی که بسیاری از عوام، بلکه اکثر آنها نمی‌توانند پروردگار را از علائق جسمانی تنزیه کنند؛ زیرا به واسطه قصور در فهم، نمی‌توانند مؤثری را در عالم تصور کنند که جسم نباشد… بنابراین، اقوی این است که هیچ کدام از این عقاید، تا وقتی منافاتی با شهادتین و تصدیق اجمالی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در جمیع آنچه آورده نداشته باشد، موجب کفر نمی‌شود، خصوصا اگر منشأ آن قصور باشد.»^[۱۵۴]
علامه شعرانی نیز در ذیل یکی از روایات دال بر کفر مجسمه و مشبهه، تعلیقی نوشته است که از این قرار است:
«کفر و ایمان دائر مدار اقرار به توحید و رسالت است. هر کس به این دو اعتراف کند، مؤمن و هر کس یکی از این دو را انکار کند کافر است. حال، گاهی اعتقاد به چیزی، به نحو لزوم بیّن مستلزم نفی یکی از این دو اصل می‌شود، که در این صورت صاحب این اعتقاد کافر است و گاهی اعتقاد به چیزی، مستلزم نفی یکی از این دو اعتقاد می‌شود، لکن به صورت لزوم غیر بیّن، که در این صورت دلالت بر انکار توحید و رسالت توسط آن شخص نمی‌شود.
مورد اول مانند کسی است که معتقد است به این که احکام شریعت که از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) صادر شده، به اقتضای فکر و عقلش و متناسب با مصالح زمان خودش بوده است. چنین اعتقادی از لوازم بیّن و آشکار انکار نبوت آن حضرت است. همچنین است کسی که احکام آن حضرت را ناقص می‌داند و گمان می‌کند که مردم احکام و قوانین بهتری می‌توانند داشته باشند.
مورد دوم مانند اعتقاد به تجسیم است. چنین اعتقادی مستلزم انکار واجب الوجود است، اما این استلزام، بیّن و آشکار نیست؛ زیرا معلوم نیست که صاحب این اعتقاد، می‌فهمد که جسم مرکب است و مرکب محتاج به اجزاست و در نتیجه نمی‌تواند واجب الوجود باشد یا نه. عموم مردم چنین مسأله‌ای را درک نمی‌کنند. بنابراین، حق آن است که قائل به تجسیم، کافر نیست، مگر در صورتی که این استلزامات و لوازم غیر بیّن کلامش را درک کند و با وجود آن، قائل به جسمیت باشد.»^[۱۵۵]
به هر حال، آنچه روشن است این که ظاهر این اخبار، بدون شک، کفر اهل تجسیم و تشبیه است. حال باید روایات معارض و سایر قرائن منفصله را نیز بررسی کنیم تا در این زمینه به نتیجه نهایی برسیم. این بررسی در نتیجه گیری انجام خواهد شد.
بخش دوم: حکم اعتقاد به جبر یا تفویض در روایات
عنوان دیگری که در روایات سبب کفر معرفی شده است، اعتقاد به جبر یا تفویض است که در اینجا به بررسی روایات مرتبط با آن می‌پردازیم.
روایات صریح در کفر
در برخی از روایاتی که به این عنوان مرتبطند حکم کفر به صراحت بیان شده است که در اینجا به ذکر و بررسی آنها می‌پردازیم.
روایت اول
«عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَى الرِّضَا قَال:… مَنْ قَالَ بِالتَّشْبِیهِ وَ الْجَبْرِ فَهُوَ کافِرٌ مُشْرِک وَ نَحْنُ مِنْهُ بُرَآءُ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَهِ یَا ابْنَ خَالِدٍ إِنَّمَا وَضَعَ الْأَخْبَارَ عَنَّا فِی التَّشْبِیهِ وَ الْجَبْرِ الْغُلَاهُ الَّذِینَ صَغَّرُوا عَظَمَهَ اللَّهِ تَعَالَى فَمَنْ أَحَبَّهُمْ فَقَدْ أَبْغَضَنَا وَ مَنْ أَبْغَضَهُمْ فَقَدْ أَحَبَّنَا؛ حسین بن خالد از علی بن موسی الرضا نقل می‌کند که فرمود:… هر کس معتقد به تشبیه و جبر باشد، کافر و مشرک است و ما در دنیا و آخرت از او بیزاریم. یا بن خالد! روایات تشبیه و جبر را غلات از زبان ما جعل کردند؛ همان کسانی که عظمت خداوند متعال را کوچک شمردند. پس هر کس آنان را دوست بدارد، به ما بغض ورزیده و هر کس بغض آنان را در دل داشته باشد ما را دوست داشته است.»^[۱۵۶]
سلسله راویان این حدیث، همه امامی و ثقه‌اند. بنابراین، روایت فوق از لحاظ سند صحیح است. به علاوه، این حدیث را شیخ صدوق (رحمه‌الله) در توحید،^[۱۵۷] طبرسی (رحمه‌الله) در احتجاج^[۱۵۸] و دیگرانی در کتب روایی خود نقل کرده‌اند و از لحاظ مضمون، به حد تواتر می‌رسد. بنابراین، شکی در صدور این روایت از معصوم وجود ندارد.
در این روایت امام (علیه‌السلام) به این نکته اشاره می‌کنند که روایاتی که در تأیید جبر یا تشبیه به ائمه (علیهم‌السلام) نسبت داده شده، کذب است و هیچ بهره‌ای از صحت ندارد. این روایات را اهل غلو از زبان ائمه (علیهم‌السلام) جعل کرده‌اند.
در فقره اول این روایت، امام (علیه‌السلام) به شدت اعتقاد به جبر و تشبیه را رد می‌کنند و کسی را که معتقد به جبر و تشبیه باشد، صریحاً کافر و مشرک معرفی می‌کنند.
جمله‌ای که امام (علیه‌السلام) در این فقره به کار برده‌اند، مطلق است و هیچ گونه قیدی نسبت به موضوع یا محمول در لفظ حدیث وجود ندارد. بنابراین، بر اساس این روایت، کسی که قائل به جبر باشد، مطلقاً کافر است.
روایت دوم
«عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه‌السلام) قَالَ: إِنَّ النَّاسَ فِی الْقَدَرِ عَلَى ثَلَاثَهِ أَوْجُهٍ رَجُلٌ یَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَجْبَرَ النَّاسَ عَلَى الْمَعَاصِی فَهَذَا قَدْ ظَلَمَ اللَّهَ فِی حُکمِهِ فَهُوَ کافِرٌ وَ رَجُلٌ یَزْعُمُ أَنَّ الْأَمْرَ مُفَوَّضٌ إِلَیْهِمْ فَهَذَا قَدْ أَوْهَنَ اللَّهَ فِی سُلْطَانِهِ فَهُوَ کافِرٌ وَ رَجُلٌ یَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ کلَّفَ الْعِبَادَ مَا یُطِیقُونَ وَ لَمْ یُکلِّفْهُمْ مَا لَا یُطِیقُونَ وَ إِذَا أَحْسَنَ حَمِدَ اللَّهَ وَ إِذَا أَسَاءَ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ فَهَذَا مُسْلِمٌ بَالِغٌ؛ حریز بن عبد الله از امام صادق (علیه‌السلام) روایت کرد که فرمودند: مردم در مسأله قدر سه دسته‌اند. کسی که گمان می‌کند خداوند عز و جل مردم را وادار به انجام معاصی می‌کند؛ این شخص خداوند را در حکمش ظالم دانسته، پس کافر است. شخصی که گمان می‌کند کار به مردم تفویض شده است؛ این شخص، خداوند را در سلطنتش ضعیف شمرده است، پس کافر است. کسی که گمان می‌کند خداوند بندگان را به آنچه می‌توانند مکلف نموده و آنها را به آنچه طاقت ندارند تکلیف نکرده است و زمانی که چنین شخصی احسان می‌کند، شکر خداوند به جا می‌آورد و هر گاه مرتکب عمل سوئی می‌شود از خداوند طلب بخشش می کند؛ این شخص مسلمان بالغ است.»^[۱۵۹]
این روایت را مرحوم صدوق (رحمه‌الله) در خصال^[۱۶۰] نیز نقل کرده و شعیری هم در جامع الأخبار^[۱۶۱] آن را ذکر نموده است. بجز یک نفر، تمامی سلسله راویان این روایت امامی و ثقه‌اند. تنها محمد بن جعفر بن بطه با وجود این که امامی و کثیر العلم معرفی شده است، گفته شده که در نقل حدیث اهل تساهل بوده و احادیث و اسناد را خلط و تعلیق می‌نموده است.^[۱۶۲] بنابراین، حدیث مورد بحث از لحاظ سند ضعیف شمرده می‌شود.
در این روایت، امام (علیه‌السلام) عقاید موجود در زمینه قدر را معرفی و حکم هر یک را نیز مشخص می‌کنند. بر اساس این روایت، مردم در حوزه اعتقاد به قدر الهی سه دسته‌اند:
۱ـ برخی قائل به جبرند، یعنی معتقدند که انسان هیچ اختیاری از خود ندارد و تمامی افعالی که انجام می‌دهد، از جمله معاصی و گناهانی که از او سر می‌زند، با اراده و خواست خداوند انجام می‌شود و انتخاب و اختیار او هیچ تأثیری در اعمالش ندارد. (رَجُلٌ یَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَجْبَرَ النَّاسَ عَلَى الْمَعَاصِی)
۲ـ دسته دیگر، قائل به تفویض‌اند. این عده معتقدند تمامی امور مربوط به هر شخص، به خود او واگذار شده و اراده خداوند متعال تاثیری در افعال انسان ندارد. (رَجُلٌ یَزْعُمُ أَنَّ الْأَمْرَ مُفَوَّضٌ إِلَیْهِمْ)
۳ـ دسته سوم کسانی هستند که معتقدند خداوند متعال برای بندگان تکالیفی مشخص نموده که به قدر وسع و طاقت آنهاست و آنها را به عملی خارج از توانشان تکلیف نکرده است. به نظر این دسته، انسان‌ها در عمل به این تکالیف مختارند و انجام یا ترک هر یک از این تکالیف، به اختیار خودشان است، اما این قدرت و توانایی بر اختیار و انتخاب را از خداوند می‌دانند. از این رو، اگر عمل نیکی انجام دهند، خداوند را بر قوتی که برای انجام آن عمل به آنان داده شکر می‌گویند و اگر سیئه‌ای مرتکب شوند، از خداوند متعال به خاطر سوء اختیار خود و به کار گرفتن قوت و قدرت خدادادی در راه غیر صحیح، استغفار می‌کنند. (رَجُلٌ یَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ کلَّفَ الْعِبَادَ مَا یُطِیقُونَ وَ لَمْ یُکلِّفْهُمْ مَا لَا یُطِیقُونَ وَ إِذَا أَحْسَنَ حَمِدَ اللَّهَ وَ إِذَا أَسَاءَ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ)
امام (علیه‌السلام) از میان این سه گروه، دو دسته اول یعنی اهل جبر و تفویض را کافر شمرده و اعتقادشان را باطل معرفی نموده است. همچنین امام (علیه‌السلام) به علت کفر آنان نیز اشاره نموده است.
در رابطه با اهل جبر امام (علیه‌السلام) تعبیری به کار برده‌اند که در معنای آن دو وجه وجود دارد. در جمله «فَهَذَا قَدْ ظَلمَ اللَّهَ فِی حُکمِهِ»، کلمه «ظلم» را هم می‌توان با لام مشدد تلفظ کرد و هم با لام بدون تشدید. اگر لام بدون تشدید خوانده شود، فعل «ظَلَمَ» ثلاثی مجرد است و جمله به این معنا خواهد بود: «چنین شخصی با حکمش (اجبار بندگان بر معاصی از سوی خداوند) به خداوند ظلم کرده است.» اما اگر لام مشدد باشد، این فعل در باب تفعیل قرار می‌گیرد و به معنای نسبت دادن ظلم به شخصی خواهد بود. در کتاب العین چنین آمده: «ظَلَّمْتُهُ تَظْلِیماً إذا أنبأته أنه ظَالِمٌ؛ ظَلَّمْتُهُ تَظْلِیماً یعنی به او گفتم که ظالم است.»‏^[۱۶۳] در مصباح المنیر نیز این‌گونه آمده است: «(ظَلَّمْتُهُ) بِالتَّشْدِیدِ نَسَبْتُهُ إِلَى الظُّلْم؛ ظَلَّمْتُهُ با لام مشدد یعنی او را به ظلم نسبت دادم.»^[۱۶۴] بنابراین، اگر لام به صورت مشدد خوانده شود، معنای جمله این‌گونه خواهد بود: «چنین شخصی خداوند را در حکمش ظالم دانسته است.» علامه مجلسی (رحمه‌الله) در بحار الأنوار معنای دوم را برگزیده و «ظلم» را به تشدید لام معنا نموده است.^[۱۶۵] بنابراین تقدیر، کسی که گمان کند خداوند بندگان را مجبور به معصیت نموده، او را ظالم دانسته است.
اکنون که معنای این جمله روشن شد، کلام امام (علیه‌السلام) را در قالب یک قیاس شکل اول بیان می‌کنیم:
صغری: کسی که قائل به جبر باشد خداوند را ظالم دانسته است.