نتیجه آن است که به متغیرهای دارای اشتراکات پایین وزن کم تری ارائه می شود. نهایتاً، در این رویکرد مقیاس‌های عاملی طبق معادله ذیل به دست می آید:
در این جا، قطر ماتریس واریانس های یگانه است.
انتخاب
بر اساس همبستگی های بین عوامل اولیه و مقیاس های ساخته شده، روش رگرسیون بر روش بارتلت برتری دارد، لیکن روش بارتلت بر روش اندرسون- روبین برتری دارد. بر اساس شرط بی ابهامی، روش بارتلت بهترین است، لیکن بر اساس شرط متعامدگرایی ملاک اندرسون- روبین برتری دارد. در این پژوهش، از آن جا که هدف ایجاد بالاترین میزان همبستگی بین نمرات عاملی با عوامل اولیه می باشد، روش رگرسیون برای ایجاد نمرات عاملی انتخاب خواهد گردید.

نمای کلی تجزیه مولفه های اصلی (PCA): فرض کنید که یک ماتریس داده ای داریم‌ُ، این یک نمونه بردار ابعادی برحسب درجه واریانس آن است (یک درجه بالاتر واریانس، معناداری بیشتری را نشان می دهد). PCA برداری که در مجموعه داده با اهمیت است را تعیین می کند. تجزیه مقدار منفرد (SVD) برای تبدیل مجموعه داده به یک مجموعه بردار ویژه و مقدار ویژه به کار می رود. ماتریس کوواریانس S برای مجموعه داده فراهم می شود تا بردارهای ویژه ارائه شود. ماتریس کوواریانس به صورت زیر است:
I ماتریس واحد و U وV ماتریس متعامد هستند.
مقدارهای ویژه ماتریس کوواریانس (S) و
نسبت واریانس میان بردارهای ویژه و مجموعه داده با تقسیم مقدار ویژه به جمع مقدارهای ویژه بدست می آید. بردارهای ویژه دو به دو نسبت به مجموعه خروج از محور متعامد هستند. این مجموع مربعات، فاصله خطا میان نقاط داده ها و پیش بینی های خود را بر روی محور های اجزا کاهش می دهد. درجات مختلف واریانس منسوب به هر بردار ویژه است. بردارهای m با بزرگترین مقدار ویژه m از S رابطه دارد، که بزرگترین درجه واریانس را نشان می‌دهد. اولین مولفه اصلی، بزرگترین درجه واریانس دارد؛ دومین مولفه اصلی، بزرگترین درجه بعدی را دارد و غیره(کانتاردزیک^[۱۰۹]، ۲۰۰۳).
۳-۲-۴- اجرای مدل های درخت تصمیم در دو سطح صنعت و بورس
در این مرحله با کمک درخت های (CHAID, C5.0 , C&RT , QUEST)، قدرت برازندگی نسبت های مالی بر معیارهای ارزیابی عملکرد در دو سطح صنعت و بورس تعیین شده و با بهره گرفتن از ماتریس انطباق، عملکرد هر یک از درخت های تصمیم مورد بررسی قرار گرفته خواهد شد.
۳-۲-۴-۱- انواع الگوریتم درخت تصمیم
یکی از الگوریتم های درخت تصمیم ، ID3 است که در اواخر دهه ۷۰ و اوایل ۸۰ میلادی توسط کوئینلن^[۱۱۰] معرفی و در فاصله کوتاهی الگوریتم C4.5 نیز توسط همین فرد ابداع گردید.( کوئینلن،۱۹۸۶) الگوریتمC5.0 آخرین نسخه C4.5 است.
پایه ی الگوریتم ID3: این الگوریتم درختان تصمیم از بالا به پایین می سازد و با طرح این سوال که چه صفتی باید در ریشه ی درخت آزمایش شود آغاز می کند. برای پاسخ به این سوال، با بهره گرفتن از یکی از انواع آزمایش های آماری برای تعیین مناسب ترین صفت برای دسته بندی مثال های آموزشی، تصمیم براساس هر صفت نمونه را ارزیابی می کند. سپس بهترین صفت را انتخاب کرده و به عنوان تست در گره ی ریشه ی درخت استفاده می کند. برای هر مقدار ممکن صفت تست شده در ریشه، یک گره ی متناظر ایجاد شده و مثال های آموزشی براساس مقادیر صفت تست، بین این گره ها افراز می شوند. تمام فرایند ذکر شده، با بهره گرفتن از مثال های آموزشی نسبت داده شده به هر گره، برای انتخاب بهترین صفت برای آزمایشی در آن گره ی درخت تکرار می شود. این روش جستجویی حریصانه را برای یک درخت تصمیم قابل قبول ارائه می دهد که در این الگوریتم، هیچ گاه برای در نظر گرفتن دوباره ی انتخاب های قبلی، به عقب برگشت نمی شود. این الگوریتم در یادگیری نمونه هایی با صفات فاقد مقدار مشکل داشته و غیرافزایشی و ارزان می باشد.
الگوریتمID4-hat: تغییریافته ی الگوریتم ID4 است؛ به شکلی که اگر درخت موجود نتواند نمونه ی جدید را به شکل صحیح دسته بندی کند، این الگوریتم درخت را دوباره می سازد. اگر درخت نتواند دوباره ساخته شود بنابراین بهترین درخت نخواهد بود. در این حالت نتیجه با درخت نهایی تولید شده توسط ID3 متفاوت خواهد بود. هر دوی این الگوریتم ها وقتی بی نظمی صفر است یا تعداد خروجی های تصمیم را نگه می دارند و وقتی تمام بجز یکی صفر است آن را متوقف می کنند.
الگوریتم ID5: یک الگوریتم افزایشی بهبود یافته است که توسط Utgoff توسعه یافته و همانند الگوریتم ID4 شروع می شود. وقتی یک نمونه ی جدید اضافه می شود، اگر توسط درخت موجود به شکل صحیح دسته بندی نشود بهترین صفت بعدی را با بهره گرفتن از نفع اطلاعات برای دسته بندی این مثال اضافه می کند (در غیر این صورت درخت موجود را حفظ می کند.). در هر مرحله، اگر برای تمام نمونه هایی که تا این مرحله دیده شده اند، صفت پایین تر به نسبت صفت بالاتر بی نظمی شرطی کوچکتری داشته باشد درخت را با انجام تقسیم، معکوس کردن، ادغام و ساده سازی دوباره می سازد.
الگوریتم ID5-hat: در الگوریتم ID5 هرگاه که یک نمونه ی آموزشی اضافه می شود، بی نظمی های شرطی دوباره کنترل می شوند (و در صورت لزوم ساختار درخت تغییر می یابد.). این الگوریتم مشابه الگوریتم ID5 می باشد جز اینکه بی نظمی های شرطی فقط زمانی دوباره درنظر گرفته می شوند که درخت قادر به دسته بندی صحیح یک نمونه‌ی جدید نباشد.
الگوریتمC4.5 : نسل بعدی الگوریتم ID3 است و از نوعی از قانون هرس بعدی استفاده می کند. همچنین قادر است صفات گسسته، صفات فاقد مقدار و داده های نویزی را استفاده کند. این الگوریتم بهترین صفت را با بهره گرفتن از معیار بی نظمی انتخاب می کند و به دلیل استفاده از عامل GainRatio قادر به بکارگیری صفات با مقادیر بسیار زیاد می‌باشد. حتی اگر هیچ خطایی در داده های آموزشی وجود نداشته باشد هرس انجام می شود که باعث می شود درخت عام تر شده و کمتر به مجموعه ی آموزشی وابسته شود. هرس در این الگوریتم نسبت پیچیده و برپایه ی توزیع دوجمله ای و به شکل بازگشتی به برگ های درخت است. وقتی هرس یک شاخه متوقف می شود به سمت بالا ادامه نمی یابد. برای ممانعت از داشتن برگ هایی با یک نمونه‌ی آزمایشی، جداسازی بیشتر روی دسته هایی که در حال حاضر به دو عنصر کاهش یافته اند انجام نمی شود. هرس فقط زمانی انجام می شود که تعداد پیش بینی شده ی خطاها افزایش نیابد. این الگوریتم، با در نظر گرفتن بی نظمی های هریک از آن ها برای هر موردی که برای آن ها داده، داده شده است یک صفت را انتخاب می کند. بعد از انتخاب بهترین صفت، موارد صفات فاقد مقدار با مقادیری از صفت در بخشی از مواردی که داده فراهم است تخصیص می‌یابند و الگوریتم ادامه می یابد.
CHAID: شناسایی کننده تعامل متقابل خودکار مجذور مربعات (CHAID) یک تکنیک آماری بسیار موثر، توسعه یافته توسط کاس در سال ۱۹۸۰ است. کاربرد اصلی آن در تقسیم بندی یا رشد درخت است. CHAID یک تکنیک درخت تصمیم بر پایه آزمون معناداری تعدیل شده می باشد. می توان آن را برای پیش بینی در فرآیندی مشابه تحلیل رگرسیون و خوشه بندی به خوبی در تشخیص تعامل متقابل بین متغیر ها استفاده کرد. تفاوت آن با دیگر تکنیک های درخت تصمیم در این است که، CHAIDمی تواند بیش از دو طبقه در هر سطح درخت ایجاد کند. بنابراین آن روش درخت دوتایی نیست. خروجی آن بسیار دیداری است و به آسانی تفسیر می شود از آنجایی که آن از انشعاب چند‌راهه بطور پیش فرض استفاده می کند. آن یک درخت جامع تری از روش های روینده دوتایی ایجاد می کند. این الگوریتم برای هر نوع متغیر کار می کند زیرا که هم متغیرهای دوره ای و وزنی را درنظر می گیرد. CHAID ارزش های نامشخص را با گروهبندی آن ها در یک گروه منفرد معتبر کنترل می کند.
C&RT: درخت خوشه بندی و رگرسیون توسط بریمن، فردمن، اولشن و استون (۱۹۸۴) آغاز شد. C&RT یک الگوریتم درخت تصمیم دوتائی مستعد فرایند متوالی یا پیش بینی کننده مطلق یا متغیرهای هدف است. آن به طور بازگشتی کار می کند: داده ها به دو زیرمجموعه گروهبندی می شود تا سوابق را همگن تر از زیرمجموعه قبلی بکند؛ سپس دو زیرمجموعه دوباره تجزیه می شود تا زمانی که معیار همگن بودن یا دیگر معیارهای توقف رضایت بخش باشد. بخش پیش بینی کننده مشابه ممکن است چندین بار در درخت استفاده شود. هدف غایی تجزیه تعیین متغیر صحیح وابسته به آستانه درست برای ماکزیمم کردن همگن بودن گروهای زیرمجموعه نمونه است. علاوه بر آن C&RT مقدارهای ازقلم افتاده را با بهره گرفتن از تجزیه جانشین کنترل می کند تا بهترین استفاده از داده را داشته باشد. این الگوریتم مراحل درختان هرس شده تودرتو ایجاد می کند که هر یک می تواند بهینه باشد. اندازه صحیح با ارزیابی عملکرد پیش بینی کننده هر درخت در مراحل هرس شده ازطریق تست مستقل بودن داده یا وارسی اعتبار نسبت به استفاده از داده داخلی (برپایه داده آموزش) تعیین می شود. انتخاب درخت بهینه بعد از ارزیابی بر پایه تست آموزش پیش می رود. این مکانیزم تراز دسته اتوماتیک اختیاری را به خوبی کنترل مقدارهای ازقلم افتاده فراهم می کند و یادگیری حساسیت هزینه را می پذیرد.
QUEST: الگوریتم درخت اماری موثر عاری از تعصب و سریع (QUEST) یک الگوریتم درخت تصمیم تجزیه دوتایی نسبتا جدید است (لو و شی^[۱۱۱]، ۱۹۹۷). مشابه الگوریتم C&RT است (بریمن و همکاران، ۱۹۸۴). با این وجود چند تفاوت جزئی وجود دارد. برای مثال QUEST روش انتخاب متغیر عاری از تعصب را به کار می برد که از نسبت دادن برای سروکار داشتن با مقادیر از قلم افتاده بجای تجزیه جانشین استفاده می کند و متغیرهای گروهبندی شده با بسیاری از گروه ها کنترل می کند. آن از انتخاب تجزیه و تجزیه نقطه به طور جداگانه استفاده می کند. تجزیه یک متغیری، انتخاب رشته غیرمرتبط را اجرا می کند که بدین معنی است که اگر همه رشته های پیش بینی کننده با توجه به سطح هدف بطور مساوی حاوی اطلاعات مفید باشند، آن هر رشته پیش بینی کننده با سودآوری برابر انتخاب می‌کند. آن درخت های غیرقابل کنترل ارائه می کند ولی از هرس با هزینه پیچیده اتوماتیک استفاده می کند تا اندازه آن ها را حداقل کند.
۳-۲-۵- ترکیب نتایج مدل های الگوریتم درخت تصمیم با کمک تحلیل حساسیت
در نهایت نتایج چهار درخت تصمیم با بهره گرفتن از تحلیل حساسیت ترکیب می شود و مدل نهایی شکل می گیرد تا اعتباردهی هر یک از نسبت ها با دقت بیشتری انجام شود. تحلیل حساسیت تکنیکی مبتنی بر ترکیب اطلاعات است که با اجرای آن می توان نتایج چهار درخت تصمیم را ترکیب کرد تا مدل توانمند و صحیح تری ارائه کرد.
۳-۳- سوالات پژوهش
بیان مسئله تنها به صورت کلی پژوهش را هدایت می‌کند و تمام اطلاعات ویژه پژوهشی را دربرندارد، از طرفی دیگر در صورتی‌که کلیه اطلاعات پژوهشی را در مسأله مطرح کنیم مسأله به گونه‌ای بزرگ می‌شود که تدبیر و هدایت آن امکان پذیر نیست، بنابراین مسأله هرگز به صورت عملی حل نخواهد شد مگر اینکه به فرضیه یا فرضیه‌هایی تبدیل شود. رابطه فرضیه با تحقیق مثل رابطه راه با مسافرت است. فرضیه، حدس بخردانه ای درباره رابطه دو یا چند متغیر است که به صورت جمله‌ی خبری بیان شده و نشانگر نتایج مورد انتظار می‌باشد (تقی‌زاده، ۱۳۸۶). با توجه به آن چه که تا کنون بیان شده است سوال اصلی تحقیق حاضر آن است که:

1. 1. با بهره گیری از الگوریتم درخت تصمیم، کدامیک از شاخص های شرکتی، عملکرد شرکت را بهتر تبیین می کند؟

1. 1. آیا اولویت نسبت ها در ارزیابی عملکرد می تواند تحت تاثیر خصوصیات صنایع (نوع صنعت) قرار گیرد؟

در اینجا این نکته قابل توجه است که آیا بهره گیری از الگوریتم درخت تصمیم، نتایج متفاوتی نسبت به مطالعات قبلی ارائه می کند یا خیر.
۳-۴- تعریف متغیرها
اولین گام برای آزمون فرضیه‌های پژوهش، ارائه تعریف دقیق و مناسبی از متغیرهایی است که امکان اندازه‌گیری خصوصیات مورد توجه در این پژوهش را میسر می‌سازد. متغیرهای این پژوهش به منظور آزمون فرضیه‌ها، به سه گروه متغیرهای مستقل، متغیرهای وابسته و متغیرهای کنترل تقسیم می‌شود که در فصل ۲ کلیه این متغیرها تشریح گردیده ‌است. در این جا نحوه محاسبه متغیرهای پژوهش به اختصار بررسی می شود.
۳-۴-۱- متغیرهای مستقل
کلیه نسبت های مالی(به جز بازده دارایی ها و بازده حقوق صاحبان سهام) مطرح در فصل دوم که به اختصار در جدول آمده است جزء متغیر های مستقل این پژوهش می باشد.
الف)گروه معیارهای سودآوری:
حاشیه سود ناخالص:
حاشیه سود خالص:
حاشیه سود عملیاتی:
نسبت سود قبل از مالیات به حقوق صاحبان سهام:
نسبت هزینه عملیاتی به فروش خالص:
سود هر سهم:
بازده سرمایه در گردش:
ب)گروه معیارهای فعالیت:
نسبت گردش حساب دریافتنی:
نسبت گردش موجودی کالا:
نسبت گردش خالص سرمایه در گردش:
نسبت گردش دارایی:
نسبت گردش حقوق صاحبان سهام:
نسبت گردش دارایی های ثابت:

۳-۵-۱ تخت فعال
عبارت است ازتختی که آماده پذیرش بیمار است. مفهوم این آمادگی ودسترسی بیماربه تخت بیمارستانی به مفهوم وجودامکانات تخصصی، نیروی انسانی، تجهیزات، پول وسایرمنابع برای استفاده بیماربه منظوراعاده سلامت، تشخیص بیماری وسایرخدمات درزمینه اهداف بیمارستان(صدیقیانی،۱۳۷۷: ۵۶).

۴-۵-۱واحدهای تصمیم گیرنده (DMU)
تعریف نظری: سازمان ها یا واحدهایی که در روش تحلیل فراگیر داده ها و تحلیل مرزی تصادفی مورد بررسی قرار می گیرند. در مطالعات بخش عمومی این واحدها نمی توانند ماهیت تجاری یا انتفاعی داشته باشند(کولبرت^[۱۳]، ۲۰۰۰).
تعریف عملیاتی: از آنجا که در این پژوهش کارایی نسبی بیمارستان های دولتی در استان ایلام ارزیابی می گردد، لذا واحدهای تصمیم گیرنده در این پژوهش، بیمارستان های دولتی در استان ایلام می باشد.
۵-۵-۱ بیمارستان:
تعریف نظری: بیمارستان محلی است برای اقامت بیمار که ارائه مراقبت های پزشکی کوتاه مدت یا بلند مدت را عهده دار است.مراقبت های مورد نظر شامل خدمات بالینی، تشخیصی، درمانی و توانبخشی برای افراد مبتلا یا مشکوک به بیماری یا جراحت و زایمان است.بیمارستان ممکن است خدمات سرپایی رانیز به بیماران ارائه دهد (آصف زاده، ۱۳۸۶).
تعریف عملیاتی: منظور از بیمارستان دراین پژوهش ، بیمارستان های آموزشی درمانی و عمومی تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی استان ایلام است.
۱-۶ قلمروزمانی ومکانی پژوهش
این تحقیق تمام ۹ بیمارستان دولتی استان ایلام را در بر می گیرد که در فاصله زمانی نیمه دوم سال ۹۱ تا نیمه اول سال ۹۳ اطلاعات، آمار وداده های مربوط به آنها جمع آوری و سپس با بهره گرفتن از روش آماری DEA مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته اند.
فصل دوم
مبانی نظری و پیشینه تحقیق
۱-۲مقدمه

مؤسسات و سازمانها و دستگاه های اجرایی با هر ماموریت، رسالت، اهداف وچشم‌اندازی که دارند نهایتاً در یک قلمرو ملی و یا بین‌المللی عمل می‌کنند و ملزم به پاسخگویی به مشتریان، ارباب‌رجوع و ذینفعان هستند تا شرکتی که هدفش سودآوری و رضایت مشتری است و سازمانی که هدف خود را اجرای کامل و دقیق وظایف قانونی و کمک به تحقیق اهداف توسعه و تعالی کشور قرار داده، پاسخگو باشند. بنابراین، بررسی نتایج عملکرد، یک فرایند مهم راهبردی تلقی می‌شود. کیفیت و اثربخشی مدیریت و عملکرد آن عامل تعیین‌کننده و حیاتی تحقق برنامه‌های توسعه و رفاه جامعه است. ارائه خدمات و تولید محصولات متعدد و تامین هزینه‌ها از محل منابع، حساسیت کافی را برای بررسی تحقق اهداف، بهبود مستمر کیفیت، ارتقای رضایتمندی مشتری و شهروندان، عملکرد سازمان و مدیریت و کارکنان را ایجاد کرده است. درصورتی که ارزیابی عملکرد با دیدگاه فرایندی و بطور صحیح و مستمر انجام شود، در بخش دولتی موجب ارتقا و پاسخگویی دستگاه های اجرایی و اعتماد عمومی به عملکرد سازمانها و کارایی و اثربخشی دولت می‌شود. در بخش غیردولتی نیز موجب ارتقای مدیریت منابع، رضایت‌ مشتری، کمک به توسعه ملی، ایجاد قابلیت‌های جدید، پایداری و ارتقای کلاس جهانی شرکتها و مؤسسات می‌شود.
سنجش و ارزیابی عملکرد از گذشته های بسیار دور مورد توجه سازمانها بوده است. امروزه با توجه به رشد و اهمیت فزاینده سازمانها در اجتماع، ارزیابی عملکرد سازمانها و مدیران در سازمانها مطرح می باشد و یکی از عوامل مهم موفقیت در نظامهای مختلف به خصوص نظامهای آموزشی و تربیتی بوده است. تلاش صاحبنظران همیشه بر این بوده است که از ابزار سنجش معتبر در امر ارزشیابی بهره جسته و با بهره گرفتن از نتایج آن به عنوان پایه و مبنایی جهت برنامه ریزی برای رفع نواقص و ارتقاء و پیشرفت این نظام ها بهره برداری کنند . امروزه اهمیت و ضرورت ارزیابی عملکرد آن چنان محرز گردیده که در هر نظام و دستگاه اداری به عنوان امری ضروری و اجتناب ناپذیر مطرح و لازمه یک مد یریت صحیح و پویا به شمار می رود(موتمنی،۱۳۸۱).
وجود یک الگوی مناسب و کاربردی برای ارزیابی عملکرد بیمارستان ها می تواند بالقوه به پاسخگویی ،ارتقاء کیفیت خدمات و افزایش رضایت مشتری ها بیانجامد (ویلارد^[۱۴]وهمکاران،۲۰۰۵).
زمانی که عملکرد بیمارستانی ارزیابی نمی شود، هر ادعایی در رابطه با وضعیت خدمات آن ، ادعایی غیرقابل اثباتی است. جایی که عملکرد بیمارستان ارزیابی و سنجش نمی شود، به طور حتم برای بهبود آن نیز اقدامی نخواهد شد، (برویچ^[۱۵]،۱۹۹۸). بنابراین ارزیابی و بهبود عملکرد ، دو روی یک سکه می باشند که اقدام برای اولی، تغییر در دومی را نیز به دنبال خواهد داشت. نبود یک نظام ارزیابی عملکرد کارآمد ، پاسخگویی بیمارستان ها و بهبود عملکرد آن ها در سطح کشور را معطل گذاشته است. دو دهه پیش طراحی نظام ارزیابی عملکرد یک نوآوری صرف تلقی می شد، در حالی که امروز طراحی نظام ارزیابی عملکرد به یک ضرورت و اقدام فوری تبدیل شده است (گرونه و همکاران ۲۰۰۸ ومینویله وهمکاران^[۱۶]۲۰۰۸). با این وجود سنجش ،ارزیابی و بهبود عملکرد بیمارستان بر خلاف ظاهر، کارآسانی نمی باشد (اسمیت والیا^[۱۷]س،۲۰۰۸).
ارزیابی عملکرد عبارت است از: «فرایند کمی کردن کارایی و اثربخشی عملیات»(نلی وهمکاران^[۱۸]،۱۹۹۵) که با مروری بر ادبیات موضوع می توان دلایل آن را به سه گروه اصلی زیر تقسیم کرد:
۱ - اهداف استراتژیک : که شامل مدیریت استراتژیک و تجدید نظر در استراتژی هاست.
۲ـ اهداف ارتباطی: که شامل کنترل موقعیت فعلی ، نشان دادن مسیر آینده ، ارائه بازخور و الگوبرداری از سازمانهای دیگر است.
۳-اهداف انگیزشی: که شامل تدوین سیستم پاداش و همچنین تشویق بهبود و یادگیری است.
مسئله ارزیابی عملکرد (عامل موردبررسی و روش ارزیابی) سالیان زیادی است که محققان و کاربران را به چالش واداشته است. سازمانهای تجاری در گذشته از شاخصهای مالی به عنوان تنها ابزار ارزیابی عملکرد استفاده می کردند تا اینکه جانسون و کاپلن در اوایل دهه ۱۹۸۰ پس از بررسی و ارزیابی سیستم های حسابداری مدیریت بسیاری از ناکاراییهای این اطلاعات را برای ارزیابی عملکرد سازمانها نمایان ساختند که این ناکارایی ناشی از افزایش پیچیدگی سازمانها و رقابت بازار بود (کاپلان ونورتون^[۱۹]،۱۹۹۵).
ازارزیابی تعاریف متعددی شده است.که عبارتنداز:
آزمایش تجربیات به طور عینی، منظم و با دقت به منظور حفظ عملکرد در یک سطح معین یا بهبود بخشیدن به آن.
کرونباخ، تعریف ساده ای از ارزیابی ارائه می دهد که عبارت است از«گردآوری و استفاده از اطلاعات برای تصمیم گیری درباره برنامه ها» ( بازرگان وبولا۱۳۶۲).
ماروین آلکین ارزیابی را چنین توصیف می کند که عبارت است از«فراگرد تشخیص حیطه های تصمیم گیری مورد نظر، انتخاب نوع اطلاعات مناسب، گردآوری، تلخیص و تحلیل اطلاعات به منظور تهیه گزارش مناسب برای تصمیم گیری درباره انتخاب گزینه های مورد تصمیم گیری» (بازرگان، ۱۳۶۲).
ارزیابی باید بر کارکردهای گوناگون نظام دانشگاهی اشراف داشته باشد. به عبارت دیگر، نظام ارزیابی دانشگاهی به عنواه یک زیر نظام از نظام دانشگاهی، باید از ابتدای اندیشیدن درباره طرح یک دانشگاه، طراحی و استقرار یابد، تا بتوان از تحقق رسالت، مأموریت و هدف های ویژه دانشگاه اطمینان یافت. این امر در صورتی انجام خواهد شد که نظام ارزیابی دانشگاهی درباره مطلوبیت عوامل درونداد، فرایند و برونداد، بطور مستمر قضاوت به عمل آورد و حاصل آن جهت بهبود امور(آموزشی، پژوهشی و…) مورد استفاده تصمیم گیرندگان قرار گیرد (بازرگان، ۱۳۷۴).
نواقص و کمبودهای سیستم های سنتی ارزیابی عملکرد به انقلابی در مدیریت عملکرد منجر شد به طوری که محققان و کاربران به سمت خلق سیستم هایی حرکت کردند که اهداف و محیط فعلی را مورد توجه قرار دهند و بدین ترتیب فرایندهای متعددی برای استفاده سازمانهای مختلف ایجاد گردید. همچنین چارچوبهای بسیاری برای پشتیبانی این فرایندها پیشنهاد شد که هدف اینگونه چارچوبها ، کمک به سازمانها برای ارزیابی درست و شایسته عملکردشان است که در ادامه برخی از مدل های شناخته شده در زمینه ارزیابی عملکرد (فرایندها و چارچوبها) را معرفی کرده و محدودیتها و مزیتهای هر یک را بر می شمریم.

• • مدل سینک و تاتل (۱۹۸۹)

یکی از رویکردها به سیستم ارزیابی عملکرد مدل «سینک و تاتل» است که عملکرد یک سازمان ناشی از روابط پیچیده بین هفت شاخص عملکرد به شرح زیر است:
۱ـ اثر بخشی که عبارت است از «انجام کارهای درست ، در زمان مناسب و با کیفیت مناسب». در عمل اثر بخشی با نسبت خروجی‌های واقعی بر خروجی های مورد انتظار معرفی می‌شود.
۲ـ کارایی که معنای ساده آن «انجام درست کارها» است و با نسبت مصرف مورد انتظار منابع بر مصرف واقعی تعریف می‌شود.
۳ـ کیفیت که مفهومی گسترده دارد و برای ملموس تر کردن مفهوم کیفیت ، آن را از شش جنبه مختلف بررسی و اندازه گیری می کنند.
۴ـ بهره وری که با تعریف سنتی نسبت خروجی به ورودی معرفی شده است.
۵ـ کیفیت زندگی کاری که بهبود آن کمک زیادی به عملکرد سازمان می کند.
۶ـ نوآوری که یکی از اجزای کلیدی برای بهبود عملکرد است.
۷ـ سودآوری که هدف نهایی هر سازمانی است.
گرچه نسبت به زمان ارائه این مدل تغییرات بسیاری در صنعت رخ داده است ، اما همچنان این هفت شاخص از اهمیت بالایی در عملکرد سازمان برخوردارند. با وجود این، این مدل دارای یکسری محدودیتهای اساسی نیز هست. به عنوان مثال در این مدل به «انعطاف پذیری» که یکی از ضروریات بازارهای دهه اخیر است توجهی نمی شود . همچنین محدودیت دیگرمدل بی توجهی به مشتریان سازمان است (تانگن^[۲۰]،۲۰۰۴).

• • ماتریس عملکرد (۱۹۸۹)

«کیگان» در سال ۱۹۸۹ ماتریس عملکرد را معرفی کرد که نقطه قوت این مدل آن است که جنبه های مختلف عملکرد سازمانی شامل جنبه های مالی و غیر مالی و جنبه های داخلی و خارجی را به صورت یکپارچه مورد توجه قرار می دهد. اما این مدل به خوبی و به صورت شفاف و آشکار روابط بین جنبه های مختلف عملکرد سازمانی را نشان نمی دهد(نلی وهمکاران،۲۰۰۰).

• • مدل نتایج و تعیین کننده ها (۱۹۹۱)

یکی از مدل هایی که مشکل ماتریس عملکرد را مرتفع می سازد ، چارچوب «نتایج و تعیین کننده ها» است. این چارچوب بر این فرض استوار است که دو نوع شاخص عملکرد پایه ، در هر سازمانی وجود دارد. شاخصهایی که به نتایج مربوط می شوند و آنهایی که بر تعیین کننده های نتایج تمرکز دارند. دلیل این جداسازی و تفکیک بین شاخصها ، نشان دادن این واقعیت است که نتایج به دست آمده، تابعی از عملکرد گذشته کسب و کار بوده و با توجه به تعیین کننده های خاص حاصل می گردند. به بیان دیگر، نتایج از نوع شاخصهای تاخیردار (LAGGING INDICATOR) هستند در حالی که اتعیین کننده ها شاخصهای اساسی و پیشرو هستند. شاخصهای مربوط به تدریج شامل عملکرد مالی و رقابت بوده و شاخصهای مربوط به تعیین کننده ها عبارتنداز: کیفیت، قابلیت انعطاف، بکارگیری منابع و نوآوری.

• • هرم عملکرد (۱۹۹۱)

یکی از نیازهای هر سیستم ارزیابی عملکرد وجود یک رابطه شفاف بین شاخصهای عملکرد در سطوح سلسله مراتبی مختلف سازمان است ، به گونه ای که هر یک از واحدها در جهت رسیدن به اهداف یکسان تلاش کنند. یکی از مدل هایی که چگونگی ایجاد این رابطه را در بر می گیرد مدل هرم عملکرد است. هدف هرم عملکرد ایجاد ارتباط بین استراتژی سازمان و عملیات آن است. این سیستم ارزیابی عملکرد شامل چهار سطح از اهداف است که بیان کننده اثربخشی سازمان (سمت چپ هرم) و کارایی داخلی آن (سمت راست هرم) است. در واقع این چارچوب تفاوت بین شاخصهایی را که به گروه های خارج سازمان توجه دارند (مانند رضایت مشتریان، کیفیت و تحویل به موقع) و شاخصهای داخلی کسب و کار (نظیر بهره وری، سیکل زمانی و اتلافات) آشکار می سازد.

در شرکت های دولتی

حق­شناس،جمشیدیان،شائمی، شاهین، یزدان شناس(۱۳۸۶)، سادلر(۲۰۰۰)، زامپاتاکیس، موستاکیس^[۷۲](۲۰۰۷)،کرنی و همکاران(۲۰۰۸)، هالت، روترفورد، کلوسی^[۷۳]، (۲۰۰۷)، شهرکی پور و همکاران(۱۳۸۹)، طاهری و همکاران(۱۳۸۹)

در شرکت های تولیدی

بارینگر و بلودرن(۱۹۹۹)، بارت(۱۹۹۶)، مقدسی(۱۳۸۸)، تقی زاده و همکاران(۱۳۸۶)، موریش، دیاکن(۲۰۰۹)؛ موریش، دیاکن(۲۰۱۱)

در شرکت های خدماتی

فیضی(۱۳۸۵)، فرهنگی و صفرزاده(۱۳۸۴)، علیمردانی، قهرمانی، ابوالقاسمی(۱۳۸۸)؛ فیضی(۱۳۸۵)

در سازمان های از پیش تاسیس شده و بزرگ

وینکر و همکاران(۲۰۰۷)، زهرا(۱۹۹۱)، عبدالملکی و همکاران(۱۳۸۷)، موریس، پل(۱۹۸۷)

در سازمان های کوچک و متوسط و تازه تاسیس

الوانی، رودگرنژاد(۱۳۸۹)، ژانگ و همکاران(۲۰۰۸)، زهرا و همکاران(۲۰۰۹)، خنیفر و وکیلی(۱۳۸۷)، بوجیکا، فوینتا(۲۰۱۲)، گین هیوز و همکاران(۲۰۰۸)، فاربر(۱۹۹۹)، دهقان، حقیقی(۲۰۰۸)، استاچتیبک(۲۰۱۱)

با توجه به تفاوت­های مذکور، نویسندگان از کارآفرینی سازمانی تعاریف بی­شماری ارائه کرده ­اند که در جدول ۲-۷ به برخی از آن­ها اشاره می­ شود.
جدول ‏۲‑۷- خلاصه ای از تعاریف موجود از کارآفرینی سازمانی

تعاریف موجود از کارآفرینی سازمانی

کوین و سلوین^[۷۴] (۱۹۹۱)

توسعه قلمروی شایستگی های شرکت و به کارگرفتن فرصت های مرتبط از طریق تولید داخلی و ترکیب منابع جدید را کارآفرینی سازمانی گویند.

زهرا(۱۹۹۱) دس، لامکین، مک گی^[۷۵](۱۹۹۹)

کارآفرینی سازمانی فرایندی است که در آن محصولات یا فرایندهای نوآوری شده از طریق ایجاد کسب و کار جدید برای بهبود قابلیت سود دهی سازمانی و بالا بردن جایگاه رقابتی شرکت، درون شرکت های از قبل تاسیس شده ایجاد می شود

زهرا (۱۹۹۳)

فرایند کارآفرینی سازمانی که ۲ بعد مجزا ولی مرتبط به هم دارد )نوآوری و یا توسعه کسب و کار، تجدید استراتژیک)

زهرا (۱۹۹۵ – ۱۹۹۶)

مجموعه تلاش های شرکت که شامل نوآوری، تجدید استراتژیک و توسعه کسب و کار می­باشد

لامکین، دس(۱۹۹۶)

فعالیت های کارآفرینانه در مسیرهای جدید(توسعه کسب و کار) را کارآفرینی سازمانی گویند.

به‌طور تقریبی، حدود ۶۰% این رنگینه ها پایه آزو، حدود ۱۵% ساختمان آنتراکینون و حدود ۱۲% ساختارتری فنیل متان دارند. فرمول کلی آن‌ ها را می‌توان RSO₃Na نشان داد که R مشخص‌کننده مولکول اصلی رنگینه است. نمونه‌هایی از رنگینه های اسیدی با ساختار آزو در شکل۲-۴ آمده است [۱].
شکل۲-۴- ساختار شیمیایی دو رنگینه اسیدی
۲-۱-۲-۲-۲-۱-۲- مواد رنگزای مستقیم
مواد رنگزای مستقیم به‌وسیله کمیته لغات و تعاریف انجمن رنگرزان و نقاشان به این صورت که آن‌ ها مواد رنگزای آنیونیک اند و وقتی در یک حمام آبی حاوی الکترولیت به‌کاربرده شوند، نسبت به الیاف سلولزی تمایل و جاذبه نشان می‌دهند، تعریف‌شده است. به سبب اینکه مواد رنگرزی مستقیم به‌طور نرمال به‌وسیله یک فرایند تک‌مرحله‌ای در یک محلول خنثی یا کمی قلیایی که به آن کلرید سدیم یا سولفات سدیم اضافه‌شده، به کار می‌روند، ساده‌ترین روش رنگرزی الیاف سلولزی را فراهم ساخته‌اند.
با اصلاح ساختمان آن‌ ها، ثبات نوری آن‌ ها افزایش‌یافته است. برای افزایش ثبات در برابر عملیات شستشو، اندازه مولکولی ماده رنگرزی را بعد از عملیات رنگرزی بر روی الیاف به‌وسیله عملیات مناسب بعدی افزایش می‌دهند. بعضی از مواد رنگرزی مستقیم که عملکرد آن‌ ها مانند مواد رنگرزی اسیدی است، بر روی الیاف دیگر مثل پشم، ابریشم و نایلون به کار می‌روند.

مواد رنگزای مستقیم، مستقیماً بر روی الیاف سلولزی جذب‌شده و نسبت به این الیاف تمایل و جاذبه‌دارند. نیروهایی که بین مولکول ماده رنگزا و الیاف عمل می‌کنند، نیروهای هیدروژنی و نیروهای غیر قطبی واندروالس می‌باشند. ازلحاظ شیمیایی، اکثر مواد رنگزای مستقیم، ترکیبات آزو از نوع دیس آزو، تریس آزو و پلی آزو هستند که یک نمونه از آن‌ ها در شکل ۲-۵ نشان داده‌شده است.
شکل ۲-۵- ساختار شیمیایی رنگینه C.I.Direct red 80
مواد رنگزای مستقیم، برای اولین بار بین سال‌های ۱۸۸۰ تا ۱۸۹۰ به بازار عرضه شدند. اکثر این دسته از مواد رنگرزی دارای گروه‌های آزو، هیدروکسیل و آمین هستند که در ساختمان مولکولی آن‌ ها، گروه‌های اسید سولفونیک وجود دارد، بنابراین نتیجه می‌شود که این دسته از مواد رنگرزی در آب محلول‌اند. فرمول کلی بیشتر مواد رنگزای مستقیم مانند ساختمانAr-N=N-X-N=N-Ar´ است که Ar در آن، مشخص‌کننده حلقه‌های بنزن، نفتالین و یا مشتقات آن‌ ها هستند [۱].
۲-۱-۲-۲-۲-۱-۲-۱- رنگزای آبی مستقیم ۱۹۹
از مواد کاربردی در رنگرزی بوده و طبق طبقه‌بندی مواد رنگزا بر اساس نوع کاربرد در گروه اول این مواد قرار می‌گیرد. این ماده از آلاینده‌های محیط‌زیست بوده و در پساب‌های حاصل از صنایع نساجی موجود می‌باشد که در بخش ۳-۲-۱ به معرفی کامل آن می پردازیم.
۲-۱-۲-۲-۲-۱-۳- مواد رنگزای بازیک
یک ماده رنگزا ی بازیک، بر طبق تعریف انجمن رنگرزان و نقاشان، یک ماده رنگرزی کاتیونیک است که به‌طور ذاتی، نسبت به الیاف اسیدی مانند آکریلیک یا پنبه دندانه داده‌شده، تمایل به جذب دارد. مواد رنگرزی بازیک در محلول آبی یونیزه شده و کاتیون رنگی می‌دهند. درخشندگی زیاد از خواص برجسته آن‌هاست، اما ثبات نوری ضعیفی دارند و به همین دلیل، این دسته از مواد رنگرزی تا قبل از پیدایش الیاف آکریلیک کاربرد چندانی نداشته‌اند، ولی ثبات نوری خوب و قابلیت جذب خوب آن‌ ها نسبت به الیاف آکریلیک که باعث رنگرزی‌های عمیق باثبات شستشوی خوب گردیده است، موجب شده تا این دسته از مواد رنگرزی دوباره موردتوجه قرار گیرند. شکل۲-۶ ساختار شیمیایی یک نمونه از رنگینه های بازیک را نشان می‌دهد [۱].
شکل۲-۶- ساختار شیمیایی رنگینه C.I.Basic blue 3
۲-۱-۲-۲-۲-۱-۴- مواد رنگزای دیسپرس
این طبقه از مواد رنگرزی تحت نام‌های متفاوت از قبیل مواد رنگرزی استات، مواد رنگرزی دیسپرس شده استات، مواد رنگرزی دیسپرسیون و مواد رنگرزی دیسپرسول شناخته‌شده‌اند. هم‌اکنون نام عمومی پذیرفته‌شده آن مواد رنگرزی، دیسپرس است که در سال ۱۹۵۱ معرفی شد.
بنا به تعریف، یک ماده رنگرزی دیسپرس، اساساً ماده رنگرزی غیر محلول در آب است که نسبت به الیاف غیر آبدوست مثل استات سلولز تمایل دارد و معمولاً در یک محیط دیسپرس شده یکنواخت به کار می‌رود. بااینکه مواد رنگرزی دیسپرس در آب محلول نیستند، به مقدار خیلی کم در آب حل می‌شوند و درجه حلالیت ماده رنگرزی بر خواص رنگرزی و یکنواختی آن اثر می‌گذارد. میزان حلالیت ماده رنگرزی و سرعت رنگرزی ممکن است به‌وسیله به کار بردن مواد دیسپرس کننده تغییر پیدا کند. اکثر مواد دیسپرس کننده، آنیونیک هستند، اما بعضی از مواد سطح‌فعال به‌کاررفته که در حلالیت ماده رنگرزی و یکنواختی آن‌ ها را بیشتر می‌کنند، غیر یونی هستند.
باید متذکر شد هنگامی‌که رنگرزی در محیط مایع انجام می‌شود، ماده رنگرزی به‌صورت معلق است، و حداقل در مرحله شروع فرایند رنگرزی، انتقال ماده رنگرزی از محیط خیلی رقیق محلول ماده رنگرزی صورت می‌پذیرد و این عمل با انحلال مجدد ذرات معلق ماده رنگرزی به‌طور مداوم ادامه می‌یابد.
ازلحاظ ساختار شیمیایی، تقریباً تمامی مواد رنگرزی دیسپرس، آمین‌های نوع اول و دوم وسوم با ساختارهای آزو، آنتراکینونی و دی فنیل آمین هستند و هیچ‌یک از آن‌ ها حاوی گروه‌های محلول اسید سولفونیک نیستند. شکل‌های ۲-۷ و ۲-۸ به ترتیب، دو رنگینه دیسپرس با ساختار آنتراکینون و آزو را نشان می‌دهند [۱].
شکل ۲-۷- ساختار شیمیایی رنگینه C.I.Disperse blue 56
شکل ۲-۸- ساختار شیمیایی رنگینه C.I.Disperse red 1
۲-۱-۲-۲-۲-۲- مواد رنگزای گروه دوم
ویژگی تمامی مواد رنگرزی این گروه این است که در مقابل عملیات شستشو، ثبات خوبی دارند، بنابراین درجایی که حداکثر ثبات در مقابل عملیات شستشو مورداحتیاج است، گروه دوم بر گروه اول ترجیح داده می‌شوند. در مورد اکثر مواد رنگرزی در این طبقه، می‌توان گفت که درنهایت، به‌صورت ذرات بزرگ غیر محلول در آب بر روی الیاف ایجاد می‌شوند، درنتیجه در برابر عملیات شستشو ثبات بالایی دارند. مواد رنگزای موجود در این طبقه عبارت‌اند از: مواد رنگزای گوگردی، خمی، آزوئیک، اینگرین، اکسیداسیون، راکتیو و کرومی [۱].
۲-۱-۲-۲-۲-۲-۱- مواد رنگزای گوگردی
این مواد باقیمت نسبتاً کم ممکن است در رنگرزی ثبات خوبی در برابر شستشو به وجود آورند، اما به علت نقطه‌ضعفی که ازلحاظ تثبیت روی کالا دارند، عموماً طیف کاملی از رنگ‌های مختلف را تأمین نمی‌کنند و تنها یک مورد استثنایی آن‌ ها، سیاه گوگردی است. این دسته از مواد رنگرزی از طریق احیا و محلول شدن با سولفید سدیم قابل‌استفاده‌اند و در آب نامحلول‌اند [۱].
۲-۱-۲-۲-۲-۲-۲- مواد رنگزای خمی
مواد رنگزای خمی به مواد رنگزایی از هر طبقه شیمیایی گفته می‌شود که به‌وسیله فرایند احیا و حل شدن ماده رنگزا بر روی الیاف به‌کاربرده می‌شوند. آن‌ ها دارای گروه‌های کتونی و غیر قابیل حل در آب هستند. مواد رنگزای خمی را نمی‌توان به‌طور مستقیم برای رنگرزی استفاده کرد، زیرا حالت غیرمحلول آن‌ ها نسبت به الیاف، تمایل (افینیته) ندارد، ولی اگر در یک محلول قلیایی مانند سود که حاوی یک ماده احیاکننده مناسب نظیر هیدروسولفیت سدیم است، قرار گیرند، ترکیب لوکو به رنگ قابل‌حل در آب تبدیل می‌شود و نسبت به الیاف سلولزی تمایل دارد. پارچه‌های رنگرزی شده در معرض هوا قرار داده می‌شوند تا حالت لوکو اکسیدشده و به‌صورت حبس شده در داخل الیاف، به حالت غیرمحلول (غیرقابل‌حل) درآیند. واکنش‌ها در شکل ۲-۹ نشان داده‌شده است.
بسیاری از مواد رنگزای خمی، استخلافات زیادی ندارند و به دلیل کمبود وجود گروه‌های الکترون دهنده و گیرنده قوی، عموماً پایداری شیمیایی و فتوشیمیایی عالی دارند. درواقع، خواص ثباتی مواد رنگزای خمی را هیچ‌یک از دیگر طبقات مواد رنگزا ندارند[۱].
شکل ۲-۹- واکنش‌های احیا و اکسیداسیون در رنگینه های خمی
۲-۱-۲-۲-۲-۲-۳- مواد رنگزای آزوئیک
این نام به طبقه‌ای از مواد رنگرزی اطلاق می‌شود که کاربرد آن‌ ها بر اساس تشکیل ترکیب آزو رنگی غیر محلول در داخل لیف است. این مواد از ترکیب دو جزء: یکی جزء دی آزو و دیگری جزء کوپلینگ (جفت شونده) تشکیل می‌شوند؛ این دو جزء به‌طور جداگانه بر روی کالا منتقل و با یکدیگر ترکیب می‌شوند[۱].
۲-۱-۲-۲-۲-۲-۴- مواد رنگزای اینگرین
این نام به گروه کوچکی از مواد رنگرزی اطلاق می‌شود که تقریباً همه آن‌ ها بر پایه فتالوسیانین هستند و تحت شرایط کاربردی ویژه‌ای، مواد رنگرزی غیرمحلول در داخل لیف را تشکیل می‌دهند[۱].
۲-۱-۲-۲-۲-۲-۵- مواد رنگزای اکسیداسیون
این دسته از رنگزاها گروه کوچکی از مواد رنگرزی هستند که فقط یک نوع در رنگ کردن کالای نساجی و به‌ویژه چاپ، اهمیت دارد. این مواد رنگرزی در اثر اکسیداسیون شیمیایی به مواد رنگرزی غیرقابل‌حل در لیف تبدیل می‌شوند، به‌این‌علت آن‌ ها را مواد رنگرزی اکسیداسیون نیز می‌نامند. یکی از مواد رنگرزی اکسیداسیون قدیمی، آنیلین سیاه است [۱].
۲-۱-۲-۲-۲-۲-۶- مواد رنگزای راکتیو
جستجو برای یافتن مواد رنگزایی که بتوانند به روش شیمیایی با الیاف پیوند کووالانسی برقرار کنند، منجر به تولید مواد رنگزای راکتیو شد. اولین محصول تجاری این مواد رنگرزی، در سال ۱۹۵۶ توسط کارخانه ICI به بازار عرضه شد. در فرایند رنگ کردن، ابتدا ماده رنگرزی توسط لیف جذب‌شده و سپس، واکنش جانشینی یا اضافی بین سیستم راکتیو (فعال) در مولکول ماده رنگرزی و یک گروه مناسب در مولکول الیاف مثل گروه‌های هیدروکسیل یونیزه شده، در الیاف سلولزی انجام می‌دهد. امروزه مواد رنگزای راکتیو، برای رنگرزی الیاف سلولزی به‌تنهایی و یا در مخلوط با دیگر الیاف از اهمیت قابل‌توجهی برخوردارند. همچنین آن‌ ها برای رنگرزی الیاف پشمی و ابریشمی به کار می‌روند. گروه کوچکی از مواد رنگرزی دیسپرس راکتیو به نام «پروسینیل» ساخت ICI قابل‌استفاده برای رنگرزی نایلون‌ها هستند. ساختمان کلی مواد رنگرزی راکتیو به‌صورت D-B-RG است که در آن، کروموژن D معمولاً بنیان آزو، آنتراکینون یا فتالوسیانین است. ثبات در برابر نور و عملیات شیمیایی مانند دیگر طبقات مواد رنگرزی توسط پایدار کروموژن تعیین می‌گردد. عموماً سیستم راکتیو RG به کروموژن D به یک گروه اتصال دهنده B متصل می‌شود. فعالیت ودیگر خواص رنگرزی مواد رنگزای راکتیو به گروه اتصال‌دهنده و بیشتر به دیگر استخلافات متصل به سیستم راکتیو بستگی دارد. میزان حلالیت آن‌ ها در آب عموماً به گروه‌های اسید سولفونیک متصل شده به کروموژن و یا بعضی‌اوقات به سیستم فعال مربوط می‌شود. شکل ۲-۱۰ ساختار شیمیایی یک رنگینه راکتیو بر پایه آزو با گروه راکتیو وینیل سولفون را نشان می‌دهد[۱].
شکل ۲-۱۰- ساختار شیمیایی رنگینه C.I.Reactive Orange 16
۲-۱-۲-۲-۲-۲-۷- مواد رنگزای کرومی (مواد رنگزای دندانه‌ای)
در کتاب مرجع رنگ، لغت «مواد رنگرزی دندانه‌ای» به‌صورت مواد رنگزایی که با دندانه‌های فلزی روی الیاف به کار می‌روند، تعریف‌شده است. گرچه لغت مواد رنگرزی دندانه‌ای، دارای قدمت طولانی‌تر است، ازآنجاکه مهم‌ترین دندانه‌های به‌کاربرده شده، ترکیبات کروم هستند، به آن‌ ها مواد رنگرزی کرومی نیز می‌گویند. مواد رنگرزی‌ای که توسط سازندگان تحت عنوان مواد رنگرزی دندانه‌ای، مواد رنگرزی کرومی، مواد رنگرزی متاکروم، مواد رنگرزی آفترکروم و رنگ‌های چاپ کرومی فروخته می‌شوند، در این طبقه جای دارند. مواد رنگرزی کرومی ازلحاظ شیمیایی، به‌وسیله حضور گروه‌هایی که قادر به ایجاد پیوند کئوردینانسیون با ترکیبات کروم در داخل لیف هستند، مشخص می‌شوند. تشکیل کمپلکس کئوردینانسیون توأم با تغییر رنگ که اغلب چشمگیر و فراوان است، همراه می‌باشد.
ایجاد پیوند کئوردینانسیون باعث افزایش ثبات در برابر نور و عملیات شستشو می‌گردد. بیشتر مواد رنگرزی کرومی در ساختمان خود، یک یا چند گروه اسیدی سولفونیک و یا کربوکسیل دارند و در رنگرزی مانند مواد رنگرزی اسیدی رفتار می‌کنند؛ ازاین‌رو، آن‌ ها را مواد رنگرزی اسیدی دندانه‌ای نیز نامیده‌اند. نزدیک به ۸۰% از کل مواد رنگرزی کرومی را ترکیبات آزو تشکیل می‌دهند که تمامی محدوده رنگی به‌جز بنفش روشن، آبی‌ها و سبزها رادارند. بقیه شامل ترکیبات آنتراکینونی و تری آریل متان‌اند. یک نمونه از مواد رنگزای کرومی در شکل ۲-۱۱ آمده است. کاربرد اصلی اکثر مواد رنگرزی کرومی، در رنگرزی پشم است، اما بعضی از آن‌ ها دارای کاربرد ثانوی مهمی نیز هستند؛ برای مثال، در رنگرزی ابریشم، نایلون و چرم به کار می‌روند[۱].
شکل ۲-۱۱- ساختار شیمیایی یک رنگینه کرومی
۲-۱-۲-۲-۲-۲-۸- پیگمنت ها
اساس کاربرد پیگمنت ها برای رنگ کردن الیاف نساجی کاملاً با طبقات مواد رنگرزی گروه‌های دیگر که در تمامی آن‌ ها، نفوذ مولکولی ماده رنگرزی به داخل لیف، یک مرحله اساسی فرایند رنگرزی است، متفاوت می‌باشد. پیگمنت ها چون ازنظر فیزیکی دارای ذرات درشت غیرمحلول در آب‌اند، بنابراین آن‌ ها را نمی‌توان در هر مرحله‌ای از فرایند نساجی به داخل لیف وارد کرد. به‌هرحال، پیگمنت ها را می‌توان در طی فرایند تولید الیاف با مواد تشکیل دهند الیاف که به‌صورت پلیمر است، قبل از عمل ریسندگی مخلوط کرد. چنین فرآیندی را رنگ کردن توده پلیمری می‌نامند.
ذرات پیگمنت غیرقابل‌حل در داخل لیف لحاظ می‌شوند و به دلیل اندازه و بی‌اثر بودنشان، فرایند رنگ کردن برگشت‌پذیر نیست و بدین سبب کالای رنگ‌شده ثبات شستشوی بالایی خواهد داشت. این روش، به رنگ کردن الیاف مصنوعی محدودشده است. کالای نساجی را می‌توان به‌وسیله پیگمنت ها با سطح الیاف یا فیلامنت ها نیز رنگرزی نمود. در طی فرایند رنگ کردن یک فیلم شفاف رزین، که ذرات پیگمنت در آن پراکنده‌شده‌اند، دور الیاف و فیلامنت ها تشکیل می‌شود. کالای رنگ‌شده به سبب استحکام پیوند بیندر (چسب) فیلم و لیف، دارای ثبات خوبی در برابر عملیات شستشوست. کاربرد اصلی اکثر مواد رنگرزی کرومی، در رنگرزی پشم است، اما بعضی از آن‌ ها دارای کاربرد ثانوی مهمی نیز هستند؛ برای مثال، در رنگرزی ابریشم، نایلون و چرم نیز به کار می‌روند [۱].
۲-۱-۳- انواع روش‌های حذف مواد از آب

• • روش شیمیایی

• • روش فیزیکی

• • روش بیولوژیکی

۲-۱-۳-۱- روش شیمیایی

لازم به ذکر است، با همه ی سعی و تلاشی که در جهت ارائه دقیق و صحیح مطالب نموده ام، هیچگاه مدعی آن نیستم که پژوهشی بدون نقص و عاری از عیب به انجام رسانده ام.
شاید در مواردی راه به بادیه ی خطا پیموده باشم، اما خرسندم که به باطل ننشسته و به حد بضاعت و توان در این مسیر کوشیده ام.
به راه بادیه رفتن به از نشستن باطل که گر مراد نیابم به قدر وسع بکوشم
امیدوارم صاحبان فن و ارباب خرد، ناگفته ها و عیوب این پژوهش را به حقیر گوشزد نموده تا در آینده، این پژوهش صورتی نیکوتر پذیرد.
در پایان از جناب آقای دکتر کاظمی که از ابتدا تا انتها ،همتی والا وبی شائبه ،بدرقه راه این نوسفر عرصه فرهنگ و ادب ، نموده اند کمال تشکر و امتنان فراوان دارم. همچنین تشکر از جناب استاد مهدی اسدی، استاد مشاور که از نظرات وپیشنهادات گرانقدرشان بهره های فراوان برده ام. در نهایت، سپاس از برادر عزیزم، جناب استاد محمدمیرزایی،خوشنویس و ردیف دان برجسته کرمان، که اگر فروغ دانش و رهنمودهای گوهربارشان بر این پژوهش نمی تابید، هرگز این پژوهش به سر منزل مقصود نمی رسید.
و در آخر به گفتۀ زنده یاد دکترمحمد معین:
«این کاری است که توانسته ایم، ولی آن نیست که خواسته ایم»
احمدعلی میرزایی
مقدمه
«آنجا که سخن باز می ماند موسیقی آغاز می گردد.»
«رومن رولان»
شعر و موسیقی پیوندی ناگسستنی دارند، زیرا حقیقت درونی شعر که همان وزن می باشد موجب پیوند آن با موسیقی است. برخی بر این عقیده اند، شعری که از قالب و وزن عروضی عاری باشد، کمال یافته نیست و نمی تواند موجب غنای موسیقی شود. از جمله کسانی که بر اهمیت پیوند شعر و موسیقی، و ضرورت آن به منظور زیباتر شدن اثر، تأکید فراوان داشته اند استاد محمدرضا شجریان است. از این رو پژوهشگر بر آن است تا این حساسیت را در هفت اثر از آثار موسیقی ایشان که هر کدام در یکی از دستگاه های هفت گانه موسیقی ایرانی اجرا گردیده است مشاهده و مورد بررسی و تحلیل قرار دهد.
این پژوهش شامل پنج فصل می باشد. فصل اول، کلیات، فصل دوم اشاره ای کوتاه به تاریخچه موسیقی از دیدگاه استاد روح الله خالقی، همچنین جهت آشنایی مخاطبان عزیز اشاره ای اجمالی به تعدادی از اصطلاحات موسیقی و وجه تسمیه گوشه ها. فصل سوم بنا به ضرورت، مختصری درباره استاد شجریان و ویژگی های آوازی ایشان . در فصل چهارم که عنصر اصلی تحقیق می باشد؛ضمن مقدمه ای کوتاه درخصوص تلفیق شعر وموسیقی و نگاهی به هماهنگی آوازی با مفهوم شعر از دیدگاه استاد حسین دهلوی ، به بررسی جنبه های ادبی، از جمله اوزان عروضی، صناعات ادبی، جنبه های محتوایی شعر و مضامین آن؛ و در جنبه های موسیقایی به ردیف های آوازی، گوشه ها، نوع دستگاه و هماهنگی آن ها با ملودی پرداخته می شود. در فصل پنجم نتایج حاصل ازاین پژوهش ارائه شده است.
فصل اول:
کلیات
۱-۱ درآمد
در این فصل صورتی کلی شامل: بیان مسئله، سوابق تحقیق، فرضیه های تحقیق، اهداف تحقیق و غیره ارائه می شود.
۱-۲ بیان مسئله
شعر، موسیقی و تلفیق این دو، از جمله مباحثی است که در حوزه موسیقی ایرانی حائز اهمیت می باشد.
بی شک هرگاه شعر و موسیقی با هم ادغام و ترکیب شده اند نه تنها منجر به خلق آثاری زیبا شده، بلکه بر مخاطب نیز تأثیر بسزایی داشته است.
اگرچه شعر به طور مستقل در مواردی جلوه گری نموده و به موسیقی و آهنگ احتیاج نداشته است ولی آنچه واضح است، موسیقی همواره، زیبایی و زینت شعر بوده و کمتر به خودی خود استقلال داشته است. خصوصاً در سرزمین ما، مردم هنگامی از موسیقی لذت می برند که با کلام توأم باشد.
نظر به اهمیت هماهنگی شعر و موسیقی پژوهشگر بر آن است این هماهنگی را در هفت اثر از آثار استاد محمدرضا شجریان که هر کدام در یکی از دستگاه های هفت گانه موسیقی اصیل ایرانی اجرا گردیده است مورد تحلیل و بررسی قرار دهد.
۱-۳ سوابق تحقیق
تحقیقاتی پیرامون تلفیق شعر و موسیقی توسط استادانی نظیر: استاد حسین دهلوی در کتاب «پیوند شعر و موسیقی»، استاد حسین علی ملاح در کتاب «پیوند شعر و موسیقی» و فرصت الدوله شیرازی در کتاب «بحور الالحان» شده است. علیرغم غنای علمی و ادبی که دارند در هیچکدام از این تحقیقات یک غزل از ابتدا تا انتها بررسی نشده و بیشتر به خود موضوع تلفیق توجه شده است. حال آنکه در این پژوهش به یکایک ابیات پرداخته شده است.
۱-۴ فرضیه های تحقیق
وزن شعر با دستگاه موسیقی ارتباط دارد.
مضمون شعر با دستگاه و ملودی مرتبط است.
اشعار از جنبه های ادبی و بلاغی انتخاب شده اند.
اشعار ساده مورد انتخاب بوده اند.
۱-۵ اهداف تحقیق
هدف از این تحقیق دستیابی به ارتباط بین ابعاد ادبی و جنبه های موسیقایی می باشد.
۱-۶ جنبه نوآوری و جدید بودن تحقیق
تاکنون تحقیقی از این دست در موسیقی معاصر، حداقل مدون و جامع صورت نگرفته است.
۱-۷ روش انجام تحقیق
روش کار به صورت کتابخانه ای، میدانی و تطبیقی بوده و از طریق بررسی آثار مکتوب درخصوص موسیقی، مصاحبه، یادداشت برداری، دسته بندی مطالب گردآوری شده و پس از تجزیه و تحلیل، نگارش شده است.
فصل دوم:
درباره موسیقی
۲-۱ درآمد
براساس تقسیم بندی تاریخی، می توان موسیقی ایران را به دو دوره اصلی قبل از اسلام و بعد از اسلام تقسیم کرد.
از آنجا که پژوهشگر تاکنون کار تاریخی نکرده و در این پژوهش بیشتر بر تلفیق و پیوند شعر و موسیقی تأکید نموده است لذا در این فصل ابتدا به دو دوره تاریخی قبل از اسلام (هخامنشی و ساسانی) و دوره اسلامی از زبان زنده یاد استاد روح الله خالقی که در کتاب موسیقی ایرانی آورده شده است می پردازد. سپس به تعاریف موسیقی از دیدگاه بزرگان و در نهایت بنا به ضرورت، جهت آشنایی عزیزان، با تعدادی از اصطلاحات موسیقی، گوشه ها و وجه تسمیه آن ها، توضیحی کوتاه داده می شود.
۲-۲ تاریخچه
هرچند کشور ایران دارای تاریخ قدیم پرارزشی است که از ۲۵ قرن آن آثار کتبی یا سنگ نبشته های تاریخی و حجاری و غیره باقیست ولی در مورد موسیقی مدارک نوشته شده بخصوص آنچه مربوط به دوره های کهن می باشد و اصولاً به جهات مختلف که بعد اشاره خواهد شد به بندرت در کتاب های تاریخی ما از هنرها و خاصه موسیقی سخن به میان آمده است به همین جهت اطلاعات ما هم در این باره زیاد نیست ولی هر چه هست آن ها را می توان فهرست وار به شرح زیر اشاره نمود:
۲-۲-۱ دوره ی هخامنشی
از موسیقی این دوره اطلاع کافی نداریم ولی کشوری که خود را رقیب یونان می دانسته و با آن سرزمین که مردمش تمدن عالی داشته اند روابط تاریخی داشته و از حیث آثار صنعتی نمونه های پرارزشی مانند حجاری های تخت جمشید به یادگار گذاشته، بی شک از موسیقی هم بی بهره نبوده. از این گذشته چون دولت هخامنشی جانشین دولت های متمدن زمان خود مانند عیلام و آشور و کلده و بابل و حکومت های آسیای صغیر (چون لیدیه، فریکیه و غیره) گردیده قاعدتاً باید از هنرهای آن ها هم تا آنجا که مطابق ذوق ایرانی ها بوده اقتباساتی کرده باشد. ملل مشرق زمین قبل از تأسیس دولت هخامنشی یا در همان زمان همه سازهای مختلف داشته اند چنانکه نمونه های آلات موسیقیشان در حجاری هائی که از مصری ها، سومری ها، عیلامی ها، آسوری ها، هندی های قدیم و غیره باقی مانده هم اکنون دیده می شود و در کتاب های تاریخ موسیقی از این آلات و نوازندگان و رقاصان بی آنکه نام و نشانشان باقی مانده باشد گفتگو در میان است ولی تعجب است که از دوره ی هخامنشی چنین نمونه هائی به جای نمانده است.
هرودت مورخ مشهور یونانی در تاریخ خود راجع به ایرانی ها می نویسد:
«ایرانیان برای تقدیم نذر و قربانی به خدا و مقدسات خود مذبح ندارند، آتش مقدس روشن نمی کنند، بر قبور شراب نمی پاشند ولی یکی از موبدان حاضر می شود و یکی از سرودهای مقدس مذهبی را می خواند» اما آنچه معلوم است این سرودهای مقدس مذهبی را می خواند» اما آنچه معلوم است این سرود با سازی همراه نیست.