گفتار چهارم: قواعد راجع به مصرف کننده ۱۵۸
مبحث چهارم: شیوۀ دادرسی در دادگاه الکترونیکی ۱۵۹
گفتار اول: آئین دادرسی (حقوقی ) در دادگاه الکترونیکی ۱۵۹
بند اول : تأمین و ارائه دلیل ۱۵۹
بند دوم: مواردی که اصحاب دعوی بر آن تشویق می شوند. ۱۶۰
فصل چهارم: جایگاه حقوق امضاء الکترونیکی در مقام ایجاب و قبول ۱۶۱
مبحث اول: جایگاه حقوق امضاء الکترونیکی در مقام ایجاب و قبول ۱۶۱
مبحث دوم: جایگاه امضای الکترونیکی در نظام سنتی ادله اثبات دعوا ۱۶۲
مبحث سوم: ارزش اثباتی امضای الکترونیکی در سیستمهای بسته ۱۶۳
مبحث چهارم: ارزش اثباتی امضای الکترونیکی در سیستمهای باز ۱۶۶
مبحث پنجم: تعارض دلایل الکترونیکی با دلایل سنتی اثبات دعوا ۱۷۰
نتیجه گیری ۱۷۲
منابع: ۱۷۳
الف: فارسی ۱۷۳
ب: انگلیسی ۱۷۵
چکیده
امنیت حقوقی اولین دغدغه و نگرانی در مورد قراردادهای الکترونیکی در فضای مجازی می باشد. امنیت قراردادهایی که بصورت آنلاین با مشتریان خارجی منعقد می شود، بی تردید جنبه نگران کننده ی فعالیت کنونی تجارت الکترونیکی است. این امر هدف و انگیزه پژوهش حاضر است که به طور کامل به تعیین مرجع صالح رسیدگی و قانون قابل اعمال در قراردادهای تجاری الکترونیک با اعمال قواعد حقوق بین الملل خصوصی اختصاص یافته است. لازم به ذکر است موضوع این نوشتار همه پرسش ها و مسایل مرتبط با حوزه قراردادی را در بر نمی گیرد. در واقع این تحقیق در مورد مسئله (قانون قابل اعمال) و (مرجع صالح رسیدگی کننده) متمرکز می باشد. بنابراین، در این جا بحث از مسائل خاص اهلیت طرفین، شکل و شیوه اثبات سند و همچنین شیوه های پرداخت نمی باشد. این قبیل به مسائل مربوط به قواعد خاص تجارت الکترونیک (امضای الکترونیکی، پول الکترونیکی) است که از موضوع ما خارج است. همچنین بحث حق پدید آورنده و حقوق مرتبط با آن به علت داشتن قواعد خاص از موضوع پژوهش کنونی کنار گذاشته شده است.

کلمات کلیدی: داوری - تجارت الکترونیک - حقوق بین الملل
شرح موضوع و ضرورت تحقیق
در حال حاضر فعالان بین المللی در زمینه داوری تجاری بین المللی معتقدند که روش های سنتی داوری با حجم وسیع اختلافات تجاری بین المللی تطابق ندارد و نهاد دیگری که توان کافی برای حل و فصل مخاصمات بازرگای نوین را داشته باشد،باید جایگزین یا حتی الامکان مکمل سیستم داوری سنتی باشد و آن چیزی به غیر از داوری الکترونیکی نیست.نهاد اخیر که قریب به یک دهه از عمر آن می گذرد،همان مرجعی است که می تواند پا به پای شتاب و سرعت روزافزون مبادلات بازرگانی،فعالیتهای مربوط به انتقال تکنولوژی و تبعا دعاوی متعدد و پیچیده ناشی از آنها پیش برود اما بر سر راه این نهاد حقوقی موانع زیادی وجود دارد. از جمله در بحث شناسایی آرای الکترونیکی، یکی از شروط کنوانسیون نیویورک ۱۹۵۸، کتبی بودن موافقت نامه داوری است.
از یک طرف قراردادهای تجاری بین المللی به دلیل توسعه در عرصه ارتباطات تنوع شگرفی یافته اند و دستاوردهای فناوری جدید، جایگزین روش های نوشتاری شده و امروزه سخن از امضای دیجیتالی اسناد و مدارک الکترونیکی است. اما از طرفی شروط مربوط به شناسایی آرای الکترونیکی متاثر از کنوانسیون هایی است که در دهه های قبل مصوب شده اند یعنی زمانی که این مباحث تکنولوژیکی مطرح نبوده اند. فلذا در این مقاله به بررسی یکی از موانع اعمال چارچوب الکترونیکی بر موافقت نامه داوری الکترونیکی یعنی شرط کتبی بودن و بیان راه کارهای حقوقی آن می پردازیم.
امروزه اکثر روابط حقوقی تجاری که در زمینه بین المللی فعالیت می کنند متضمن موافقت نامه داوری  می باشند که در بردارنده تعهد طرفین رابطه حقوقی مبنی بر ارجاع اختلاف به داوری می باشد. قراردادهای داوری که پس از بروز اختلاف بین طرفین قرارداد اصلی ایجاد می شوند و یا قبل از بروز اختلاف به عنوان پیش شرط داوری لحاظ می گردند، مقوله بسیار مهمی هستند که تدقیق در تنظیم آن از بروز مشکلات و موانع آتی جلوگیری می کند. در قانون نمونه آنسیترال کمیسیون سازمان ملل  برای توسع حقوق تجارت بین المللی و در قوانین داخلی کشورها شروطی مقرر گشته که تنظیم قراردادها بر اساس آن شروط باعث اعطای  قابلیت شناسایی و اجرای رای داوری می گردد. موافقت نامه داوری ذاتاً یک قرارداد است و مانند همه قراردادها گاهی برای الزامی شدن و اجرا نیاز به دخالت دادگاه دارد. قراردادها یا کتبی یا شفاهی و یا ضمن ارتباط منعقد می شوند. علیرغم طبیعت قراردادی موافقت نامه داوری، قرارداد داوری مبتنی بر یک سری شروط است که به علت همین خصیصه، از دیگر قراردادها متمایز می شود. یکی از همین شروط ،شرط کتبی بودن موافقت نامه داوری است.
تشخیص رسمیت داشتن قراردادهای داوری ،بر اساس کنوانسیون ها و معاهدات بین المللی از جمله بر اساس کنوانسیون ۱۹۵۸ نیویورک انجام می گیرد که سالها قبل، تدوین شده اند.از شروط شناسایی احکام داوری در کنوانسیون اخیر آن است که موافقت نامه داوری به صورت کتبی باشد. در این کنوانسیون تصور اینکه اسناد روزی به صورت الکترونیکی باشند نشده بود؛ از طرفی این کنوانسیون از جمله کنوانسیون هایی است که تعداد ۱۳۱ کشور به آن پیوسته اند یا آن را اجرا می کنند به همین دلیل برای تغییر آن با مشکل زیادی مواجه می شویم،به عبارت ساده تر نمی توان آن را به همین سادگی تغییر داد و می توان آن را دارای ضمانت اجرای عرفی نیست دانست .از طرف دیگر اسناد جدیدالتصویب مربوط به تجارت الکترونیک را در پیش روی داریم که نیازهای جدیدی را به همراه دارد و نمی توان منکر این نیازها شد و در واقع این را باید اثر عینیت بر حقوق در این باره دانست. فلذا باید از تلفیق آنها به یک جمع بندی مثبت دست یافت. در این مقاله برای بررسی شرط کتبی بودن در قراردادهای داوری الکترونیکی ابتدا مفاهیم اولیه را مورد تجزیه و تحلیل  قرار داده و سپس به این شرط و راه حلهای آن در حقوق معاصر می پردازیم.
بخش اول : داوری و شیوه های حل اختلاف در تجارت بین الملل و و تجارت الکترونیک
فصل اول : مبانی ماهوی در تجارت الکترونیک
زمان و مکان ارسال و وصول ارتباطات الکترونیکی، دعوت به ایجاب و شروط قراردادی، از موضوعات این فصل، به عنوان حقوق ما هوی ارتباطات الکترونیکی است؛ که به ترتیب، در سه مبحث جداگانه، به توضیح هر یک پرداخته می شود.
مبحث نخست: زمان و مکان ارسال ووصول ارتباطات الکترونیکی
از آنجا که عهد نامه همانند اسناد دیگر، به دلیل اختلافی بودن مساله از ورود به بحث اختلافی زمان و مکان تشکیل قرارداد، خودداری نموده است، ما نیز به تبعیت از عهدنامه، و به دلیل جلوگیری از طناب و خارج شدن از موضوع، از بحث تفصیلی در این خصوص خوداری کرده و تنها به طرح مساله پرداخته ایم.در همین راستا، مبحث نخست، به زمان و مکان تشکیل قرارداد، مبحث دوم، به زمان و مکان ارسال و وصول ارتباطات الکترونیکی، مبحث سوم، به بررسی مساله در حقوق تطبیقی و در نهایت مبحث چهارم به حقوق ایران، اختصاص خواهد یافت.
گفتار نخست: زمان و مکان تشکیل قرارداد
در موردی که ایجاب و قبول در یک مجلس بیان می شود و دو طرف در حضور هم تراضی می کنند، اشکال ممی در تمیز زمان و مکان وقوع عقد رخ نمی دهد؛ زیرا بین اعلام اراده ها فاصله نمی افتد؛ هر دو از ضمیر یکدیگر آگاه می شوند و بی درنگ از آنچه آفریده اند، بهره برداری می کنند. محل وقوع عقد نیز معین است ودر جستجوی قانون حاکم بر قرارداد و دادگاه صالح برای رسیدگی، تعارضی رخ نمی دهد.
همچنین است در جایی که دو طرف به هنگام پیمان بستن، جمع نمی شوند ولی نمایندگان آنها به گفتگو می نشینند و تراضی می کنند چرا که در چنین فرضی، عقد را نمیاندگان می بندند، چرا اینکه آثار آن عقد دامنگیر دو طرف اصیل می شود. به همین جهت در حقوق های سنتی و از جمله در فقه، مساله زمان و مکان وقوع عقد مطرح نبوده است تا مفتیان و دادرسان، درباره آن، نظری بدهند.^[۱]
این اشکال ویژه زمان ماست که تجارت بین المللی رونق گرفته و داد و ستدها بین کسانی انجام می شود که دور از یکدیگرند و گاه تابعیت های متفاوت دارند. قردراد هایی که از طریق وسایل الکترونیکی منعقد می شوند، نیز غالباً مشمول چنین وضعیتی هستند. هنگامی که فروشنده ای با اعلام مشخصات قیمت کالا بر روی پایگاه اینترنتی خود، که در محل دیگری قرار دارند، قبولی می دهند، با توجه به تفاوت زمانی و مکانی اقدام های طرفین قرارداد، باید زمان و مکان ارسال و دریافت ارتباطات الکترونیکی معلوم گردد و همچنین مشخص گردد که قرارداد در چه زمانی و در کدام محل منعقد شده است؛ در غیر این صورت، عدم تعیین زمان و مکان انعقاد قرارداد، ابهامات و مسائل حقوقی زیادی را در روابط فیمابین طرفین موجب می شود.^[۲]
بند نخست: آثار و نتایج مترتب بر تعیین زمان و مکان وقوع قرارداد
تحقق ماهیت عقد مانند پیدایش ماهیت هر موجود با هر دو بعد زمان و مکان محدود می شود، پس زمان و مکان تشکیل عقد از مختصات اصلی آن است که تعیین آن، نتایج حقوقی متعددی را دربر دارد؛ که در زیر به پاره ای از آنها اشاره می شود.
الف : اثار و نتایج مترتب بر زمان تشکیل قراردد
از جمله مهمترین آثار مترتب بر زمان تشکیل عقد، عبارت است از:
۱ – با تعیین زمان تشکیل عقد، مبداء جریان آثار عقد مشخص می گردد. برای مثال، با تعیین زمان تشکیل عقد بیع عین معین، معلوم می شود که مبیع، از چه زمانی به مالکیت خریدار در آمده و منافع و نمائات مبیع، از چه زمان، متعلق به خریدار گریده است.
۲ – با تعیین زمان انعقاد قرارداد، قانون حاکم ر عقد و روابط طرفین نیز مشخص می شود با در نظر گرفتن اصل عطف بما سبق نشدن قانون، وضعیت عقد و روابط عقدی طرفین، اصولاً تابع مقرراتی است که در زمان تشکیل عقد حاکمیت دارد، نه مقرراتی که بعداً وضع می گردد. برای مثال، طبق مقررات حاکم بر زمان انشای عقد، مشخص می گردد که عقد صحیح یا باطل یا غیر نافذ است و حقوق وظایف طرفین در برابر هم نیست به عقدی که تشیکل داده اند، چیست.
۳ – از لحاظ اثباتی نیز نحوه اثبات قرارداد تابع قوانین حاکم بر زمان وقوع آن است. ماده ۱۹۵ قانون آئیین دادرسی مدنی در این خصوص مقرر داشته است: «دلایلی که برای اثبات عقود یا ایقاعات یا تعهدات یا قراردادها اقام می شود، تابع قوانینی است که در موقع انعقاد آنها مجری بوده است…»
۴ – با تشخیص زمان، چون دیگر ایجاب و قبولی باقی نمانده تا از آن رجوع شود؛ لذا یجاب کننده حق عدول را از ایجاب و قبول کننده نیز حق استرداد قبول خود را ندارند.
۵- مکان تشکیل قرارداد نیز اصولاً تابع زمان وقوع آن است .
۶- قاعدتاً زمان بندی مراحل پرداخت و تسلیم کالا، تاریخ وقوع قرارداد است؛ همچنان که به موجب بند ج ماده ۳۳ عهدنامه (سی. آی.اس.جی)، فروشنده مکلف است کالا را ظرف مدت معقولی پس از انعقاد قرارداد، تحویل نماید.^[۳] و …
ب: آثار و نتایج مترتب بر مکان تشکیل قرارداد
از جمله مهمترین آثار مترتب بر مکان تشکیل عقد، عبارت است از:
۱ – با تعیین مکان تشکیل عقد در حقوق بین الملل خصوصی، قانون حاکم بر عقد و روابط طرفین، مشخص می گردد. زیرا مطابق با یک قاعده حقوق بین المللی خصوصی که در قانون مدنی ما نیز پذیرفته شده است، تعهداتی ناشی از عقود، تابع قانون محل وقوع عقد است^[۴]
۲ – تعیین دادگاه صالح برای رسیدگی به دعاوی ناشی از عقد نیز یکی دیگر از آثار مترتب بر تعیین مکان تشکیل قرارداد است؛ بگونه ای که در مورد دعاوی تجاری و دعاوی راجع به اموال منقول که از عقود و قراردادها ناشی شده است، دادگاه محل وقوع عقد یکی از دادگاه های صالح برای رسیدگی به اختلاف است^[۵].
بند دوم: اختلافی بودن مساله و مبانی اختلاف
بر خلاف قراردادهایی که در هنگام انعقاد آنها طرفین عقد حضور دارند و مستقیماً با یکدیگر قرار داد مورد نظر خود را تشکیل می دهند، در مورد قراردادهای منعقد شده از طریق واسطه های الکترونیکی و یا به بیان عام تر «قراردادهای منعقده از راه دور» یا «عقد بین غائبین» طرفین عقد در یک جلسه حضور نداشته و ممکن است هر یک در نقطه ای از جهان باشند.
علاوه بر این، بر خلاف قراردادهای منعقده از طریق تلفن و وسایل مشابه، که هر چند طرفین در دو نقطه مختلف حضور دارند، اما حداقل تقارن و توالی زمانی بین ایجاب و قبول آنها وجود دارد. اما د رقراردادهای بین غائبین نه تنها طرفین قرارداد در یک نقطه حضور ندارند بلکه از نظر تقارن یا توالی زمانی و فاصله زمانی بین ایجاب و قبول نیز، موضوع محل تأمل است، زیرا پس از ارسال ایجاب از طریق پست الکترونیکی، تلکس، نمابر و یا دیگر وسایل الکترونیکی، ممکن است به هر دلیلی از خاموش بودن دستگاه های گیرنده در مقصد، شخص مخاطب در زمان نامعلوم دیگری از ایجاب مطلع گردد و پس از اطلاع، در فرصت مناسبی در زمان نامعلوم دیگری از ایجاب مطلع گردد و پس از اطلاع، در فرصت مناسبی که آن هم دقیقا مشخص نمی باشد. مبادرت به ارسال پاسخ و یا قبولی نماید. همچنین، ممکن است مخاطب ایجاب یا قبول، داده پیام ارسال شده را در مکانی غیر از محل کار خود، مثلاً در مسافرت، هتل، داخل هواپیما یا در هر مکان نامعلوم دیگری ملاحظه نماید.
بنابراین، مساله ای که باید روشن شود این است که عقد در چه زمانی و در کجا منعقد شده است که برای حل این مشکل، متأسفانه نظام های حقوقی، راه حل یکسانی را در پیش نگرفته اند.

به نظر محقق از آنجا که مکلف نمودن مرد به آنچه توانایی آن را ندارد ، صحیح نمی‌باشد و خداوند انسان‌ها را جز در حد توانایی آنها تکلیف نمی‌دهد . بنابراین توانایی مرد باید ملاک قرار گیرد. در نهایت در صورت توانایی مالی مرد آنچه تعیین‌کننده خواهد بود شأن و منزلت اجتماعی زنان است ، که با سنجیدن عواملی مانند وضعیت و تشخص خانوادگی زن ، پایگاه اجتماعی ، وضعیت مالی و سطح علمی و فرهنگی خانواده و میزان تحصیلات و شغل زن سنجیده خواهد شد. توجه به شأن زن عوامل از تعیین‌کننده و میانه‌روی به شمار می‌رود و انفاق را از حد سخت‌گیری خارج می‌کند.

اگرچه در بحث نفقه، قانون توجهی به توان مالی مرد ندارد، اما مطابق رویه‌های موجود، تمام کارشناسان نفقه در هنگام تعیین مبلغ به توان مالی مرد نیز توجه می‌کند. به‌طوری‌که اگر مرد توان مالی خوبی داشته باشد، حتماً نفقه بالایی برای زن تعیین می‌کند.
اگر مردی با توان مالی کم به سراغ دختری از طبقه بالا برود، قانون‌گذار به نیازهای زن متناسب با شأن او توجه دارد و زیاد کاری به توان مالی مرد ندارد. به عبارتی اگر مرد برای به دست آوردن جایگاه خاصی با زنی از طبقه بالا ازدواج کند قانون باید نفقه را متناسب با شأن او پرداخت کند. ولی رویه‌ای در دادگاه‌ها وجود دارد که براساس آنها کارشناسان به خاطر مصالح خانواده، و اعسار مرد، (ناتوانی مالی) را به صورت پنهان در نظر می‌گیرند و در تعیین میزان نفقه، مراعات مرد کنند.
فصل سوم
آثار ریاست خانواده در تعیین مصداق موردی نفقه
مبحث اول: قلمرو ریاست خانواده
نظم از لوازم پایداری هر جامعه است و برقراری آن با مدیریت امکان دارد و مدیریت هر جامعه نیازمند وجود شخصی دلسوز و مسئول است. در هر محیط با هر جمعیتی باید یک نفر باشد که دیگران او را به عنوان رئیس به رسمیت بشناسند و از وی اطاعت کنند و در مواردی که تردید پیش آید تعیین تکلیف کند و به دودلی‌ها خاتمه دهد.
خانواده به عنوان کوچک‌ترین واحد اجتماعی از این مهم بی‌نیاز نیست . وجود رئیس در خانواده از ضروریات این واحد کوچک اجتماعی است . در خانواده باید یکی از طرفین نسبت به طرف دیگر اقتداری داشته باشد تا این نهاد اجتماعی دوام و قوام پیدا کند.
در پیچ ‌و خم روزگار خانواده نیاز به سرپرستی مسئول دارد که بتواند در مواقع حساس تصمیم درست را اتخاذ کند و به اختلافات پایان دهد.
در گفتارهای آتی به تحلیل ریاست خانواده و لزوم وجود رئیس برای خانواده در فقه اسلامی و قانون مدنی می‌پردازیم.
گفتار اول: ریاست خانواده در اسلام
نظام حقوقی ایران سیاست و اقتدار را برای شوهر قایل شده است و این قاعده متکی به قرآن است.
در قرآن یکی از دلایل آن تکلیف مرد به انفاق بیان شده است (سوره نساء، آیه ۳۴).
در این کتاب مقدس ، آیاتی وجود دارد که برخی مفسران آن را به معنای برتری مرد بر زن تفسیر کرده اند واین نوع از تفسیر، شبهه مردسالاری را به وجود آورده است. در حالی که در آموزه‌های اخلاقی اسلام ، رابطه زن و مرد بر اساس توافق و رضایت طرفین تنظیم می‌شود و فرهنگ مترقی قرآن کریم ، همواره به دنبال ترویج روابط رضایت‌بخش و دوستانه همسران است . در این گونه روابط پر از شور، عشق، مهر و محبت و صفا ، دیگر از حقوق خود خواهانه و منفعت‌طلبی و فرمانده و فرمان‌بری خبری نیست ، چه آنکه طبیعتاً در روابطی که پای حقوق مطرح می‌باشد ، پای منافع نیز باز می‌شود. ولی در روابط همسران، برابر دیدگاه قرآن کریم لذتی بالاتر از منافع مطرح است و آن همان کسب آرامش و آسوده‌گی است.
با وجود آموزه‌های اخلاقی متأسفانه تاریخ و ادوار تفسیر قرآن کریم نشان می‌دهد این تفکر جذاب قرآنی به تمام‌ و کمال بیان‌نشده ، بلکه حتی در مقاطع گوناگون از افراط و تفریط نیز خالی نبوده است و بعضاً در تفسیر و تشریح برخی از آن آموزه‌ها به دلیل غفلت از جامع‌نگری کلام وحی ، حتی سهم عدالت که خود اصلی اخلاقی بوده و در زمره ی اصول حقوقی درآمده است نیز ادا نشده است ، تا چه رسد به دیگر آموزه‌های اخلاقی که بعضاً از ضمانت اجرایی قوی برخوردارند.^[۲۰۰]
این مسائل باعث می‌شود شبهه مردسالاری بروز پیدا کند ، بخصوص شبهه اینکه قرآن کریم در روابط همسری از استبداد مردانه و تحت سلطه بودن و تبعیت زنان جکایت می‌کند.
یکی از حقایقی که در روابط زن و مرد مورد توجه قرآن قرار گرفته است و عنصری مؤثر برای سلامت روابط زناشویی تلقی می‌شود ، آن که بنیان خانواده بر پایه اصولی چون عشق‌ورزی ، مهر و عطوفت استوار باشد و هرگز تنها تکیه بر روابط حقوقی صرف نمی‌کند ؛ چرا که روابط حقوقی به تنهایی نمی‌توانند سعادت همسران را استوار نگه دارند.
در فقه اسلام به موضوع ریاست خانواده به صورت یکجا و مدون پرداخت نشده و فقها به صورت پراکنده از آن سخن گفته‌اند.
آیه ۳۴ سوره نساء از جمله آیاتی است که مورد بحث ما می‌باشد و مفسران تفسیرهای مختلفی را از این آیه شریفه ارائه داده‌اند.
خداوند متعال در این آیه می‌فرمایند: «الرِّجالُ قَوّامُونَ عَلَی النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللّهُ بَعْضَهُمْ عَلی‏ بَعْضٍ وَ بِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ ؛ مردان، سرپرست و نگهبان زنانند ، بخاطر برتریهایی که خداوند (از نظر نظام اجتماع) برای بعضی دیگر قرار داده است و بخاطر انفاقهایی که از اموالشان در مورد زنان می کنند.
آیه اخیر دلالت روشنی بر تکلیف مردان نسبت به پرداخت نفقه برای زنان دارد و همچنین بیان‌کننده مبنا و حکمت حکم می‌باشد . بنابر برداشت بسیاری از مفسران ، عبارت مذکور در صدد برتری مردان و زنان می‌باشد.
خالق متعال مردم را با استعدادهای مختلف آفریده است و اگر همگی با استعداد و توانایی یکسان آفریده می‌شدند ، نظم هستی به هم می‌خورد. چون کارها گوناگون است، لذا باید بین مخلوقات هم تفاوت وجود داشته باشد.
طبق همین برخی از حقوق و تکالیف که اسلام برای زن و مرد وضع کرده است نیز متفاوت است. علل این تفاوت بحث‌هایی را برانگیخته که آیا این دو جنس در نوع انسانیت با هم متفاوتند یا خیر؟
در این خصوص دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد که به تشریح آنها خواهیم پرداخت:
بند اول: دیدگاه برتری مردان
بسیاری از نظریه‌پردازان تفاوت‌های زن و مرد را دلیل برتری یکی و نقصان دیگری دانسته اند. و طبق همین تفسیر به سلطه تام و کامل مرد بر زن حکم کرده‌اند و شوهر را ولی و صاحب اختیار همسر خود دانسته‌اند^[۲۰۱].
طبق این دیدگاه خداوند متعال در این آیه یک تکلیف در مقابل یک حق قرار داده است. حق همان ریاست بر خانواده و تکلیف ، دادن نفقه می‌باشد. این حق به دلیل برتری‌های فردی و جنسی مرد به وی سپرده شده است.
بنابر این دیدگاه، آیه ی فوق ، بعد از این که اصل سرپرستی و ریاست شوهر را بیان می‌کند به حکمت این حق اشاره نموده و می‌فرماید: «بِمَا فَضَّلَ اللّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ (نسا،۳۴)»؛ « این سرپرستی به خاطر تفاوت‌های است که خداوند از نظر آفرینش در مصلحت نوع بشر میان آنها قرار داده است و بلافاصله در مقابل چنین حقی، تکلیفی را بر عهده شوهر قرار می‌دهد و می‌فرماید: « وَبِمَا أَنفَقُواْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ » ؛ این سرپرستی به خاطر تعهداتی است که مردان در مورد انفاق کردن و پرداخت‌های مالی در برابر زنان و خانواده بر عهده دارند^[۲۰۲].
آیاتی نیز وجود دارد که موید نظر این دسته است : محمد بن یعقوب عن محمد بن یحیی عن احمد عن ابن‌ محبوب عن عبدالله غالب عن جابر جعفی عن ابی جعفر (ع) نقل می‌کند : «در زوال عید قربان پیامبر بر شتر برهنه‌ای سوار بود و به بیرون مدینه می‌رفت گذرشان به زنان افتاد درنگ کرد و فرمود : ای زنان صدقه دهید، از شوهرانتان فرمان‌برداری کنید. بسیاری از شما اهل دوزخید. زنان چون این گفته را شنیدند به گریه افتادند ، زنی از میان برخاست و گفت : دوزخ با کافران ؟ ما که کافر نیستیم . فرمود شما به حق شوهرانتان کافر هستید »^[۲۰۳].
بنا بر نظر برخی فقهایی که معتقد به وجوب اطاعت زن از شوهر به طور مطلق می باشند : از حقوق شوهر بر زن این است که زن از وی اطاعت کند.
ایشان در این خصوص به مفاد برخی روایات استناد جسته است : از جمله روایتی از پیامبر اکرم به این مضمون نقل شده است : که جهاد زن نیکو شوهرداری کردن است^[۲۰۴].
اما متأسفانه این‌گونه برداشت که جنس مرد برتر از جنس زن است ، از دلایل نخست ریاست مرد ، به جای آنکه موقعیت این نوع فریضه را در خانواده‌ها مستحکم‌تر کند، خود زمینه بروز شبهه مردسالاری در روابط زناشویی شده و همسران را از روابط محبت‌آمیز دور می‌کند.
بند دوم: دیدگاه دوم حقوق برابر
یکی از فقها در این رابطه می‌فرمایند : « خداوند متعال در کتاب کریمش بیان کرده که مردم همگی و بدون استثنا شاخه‌هایی از یک تنه ی درخت هستند و اجزا و ابعاضی هستند برای طبیعت واحده ی بشریت و مجتمع انسانی، در تشکیل یافتن محتاج به همه ی این اجزاست . همان مقدار که محتاج جنس مردان است ، محتاج زنان نیز هست . روی این حساب دو طایفه مرد و زن از نظر وزن و اثر وجودی با هم متعادلند»^[۲۰۵].
این نشانگر اعجاز خلقت است که دو تمایل در مرد و زن ایجاد کرده است.
در مرد حس تسلط بر زن وجود دارد و در زن نیز حس تسلط بر مرد ، ولی قانون خلقت این دو حس را طوری ایجاد کرده که نه تنها نزاع پیدا نکنند ، بلکه منجر به وحدت و انسجام بیشتر باشد.
قرآن کریم هیچ نقشی برای جنسیت در برتری و کمال انسانی قایل نشده و فقط تقوا را تنها ملاک برتری انسان نسبت به دیگران می‌داند^[۲۰۶].
پیامبر اکرم (ص) فرموده‌اند : « بهترین مردان امت ، افرادی هستند که نسبت به خانواده خود خشن و متکبر نمی‌باشند و به آنها محبت داشته و نسبت به آنها ظلم نمی‌کنند . آنگاه حضرت آیه « الرجال قوامون …» را قرائت فرمودند»^[۲۰۷].
غالب مفسران ترکیب (بعضهم علی بعض) را چنین معنا می‌کنند : (بعض الناس علی بعض الناس الرجال علی النساء) و به این طریق سخنان مختلفی آورده‌اند.
بعضی گفته اند : «برای آنکه ممکن است در میان زنان ، زنی بافضیلت‌تر از هزار مرد یافت شود و لذا با واژه ی ( بعض) ادا شده است»^[۲۰۸].
برخی دیگر معتقدند این تغییر برای نشان دادن آن است که زن و مرد از یک جنس هستند و با تفاوت در فضایل ، جنسیت واحد آنان از بین نمی‌رود^[۲۰۹].
طبق آیه ی شریفه ریاست مرد بر زن در خانواده این‌طور مطرح شده بود «و بما انفقوا من اموالهم » ؛ این دلیل گویای آن است که چون مردان وظیفه انفاق بر زنان را دارند ، خود نیز ریاست و مدیریت اقتصاد خانواده را برعهده گیرند.
قرآن بر آن بوده است که در کنار مسئولیت خطیر ریاست مرد ، همواره اصول اخلاقی، روابط همسران را رضایت‌بخش نگه دارد و چون تربیت فرزند و خانه داری بر دوش زنان گذاشته شده ، عدالت اقتضا می‌کند که وی از هر جهت تأمین باشد ، تا مبادا اندوه معاش باعث آشفتگی و اختلال در کارهایش شود.
برخی از علمای دین درباره ی این آیه فرمودند : « این‌چنین نیست که قرآن به زن بگوید تو تحت فرمان مرد هستی ، بلکه به مرد می‌گوید تو سرپرستی زن و منزل را بر عهده بگیر ؛ بنابراین مرد نباید کاری کند که زن در داخل منزل برنجد»^[۲۱۰].
اسلام بر زن فرض نکرده که از شوهر به طور مطلق اطاعت کند ، به گونه‌ای که تفکر و خواست او در زندگی خصوصی و اجتماعیش مختل شود.
برخی مفسران در مقابل طیف گسترده ‌ای که در میان معنای «قوامون » ، راه افراط را دنبال کرده‌اند ، به چنین تعادلی از معنای قوامون اشاره داشته و تصریح کرده‌اند : «قوامون ، یعنی (مردان) قائم بر امر زنانند و در کارهای آنان قیام و ایستادگی دارند و در محافظت آنان رعایت و مراقبت دارند».^[۲۱۱]
قرآن ، از معاشرت به معروف در محیط خانواده به عنوان یک اصل قانونی و اخلاقی یاد کرده است، که حاکم بر روابط زوجین است و همه ی قوانین دیگر را تحت پوشش قرار می‌دهد.
در تفسیر المنار این آیه مبارک چنین تفسیر شده است : «بر شما مؤمنان واجب است با زنانتان نیکو رفتار کنید ، یعنی مصاحبت و هم‌نشینی با آنان به‌صورت شناخته شده و در طبع زنان باشد ، شرع و عرف و جوانمردی آن را زشت نداند . بنابراین سخت‌گیری در نفقه ، ایذاء ، ترش‌رویی و گرفتگی ، با معاشرت نیکو ناسازگار است»^[۲۱۲].
بند سوم: دیدگاه محقق
یکی از دلایلی که قرآن کریم به عنوان فلسفه واگذاری ریاست مرد بیان می‌کند این است که ، چون مسئولیت سنگین اداره ی امور مالی و سرمایه‌گذاری اقتصادی خانه ، بر دوش مرد است و برآورده ساختن تمام نیازمندی‌های مالی برعهده اوست ؛ لذا ریاست آن هم بر عهده ی خودش می‌باشد.

شاعر بر لزوم مجاهده و تحمّل مشقّت برای رسیدن به کمال تعالی تأکید دارد. و می گوید : پادشاهان نیز اگر سختی ها را تحمّل نکنند و نکوشند . عزّت و شکوه تاج و تخت پادشاهی چون دسته گرز و قبضه شمشیر دیگر هیبت و شکوهی ندارد و از بین خواهد رفت

تاج و تخت ملوک بی نم میغ

دسته گرز دان و قبضه تیغ

سنائی در این ابیات اخلاقی می گوید : برای پول و مال بی ارزشی که طعمه فلک برای فریب دادن من و توست در برابر مشتی افراد فرومایه ، آبروی خود را نریز و از آنان توقعی نداشته باشد و تملق نکن و فریبشان را نخور

از پی سیم و طعمه گردون

پیش مشتی خسیس ناکس دون

کیسه پر مدوز و پرده مدر

کاسه را بر ملیس و عشوه مخر

۲-۲-۴ فی الحفظ و المراقبه

((مسرع اوّل اشاره به مسموم کردن حضرت رسول است که یهودیی بزغاله ای را به زهر آلوده کرد و به حضور آورد و آن حضرت لقمه ای از آن بخورد و لیکن یاران را از خوردن آن باز داشت )) و مصرع دوم اشاره به ماجرایی است که در ازدواج فاطمه (س) اتفّاق افتاد بدین ترتیب که از جمله خواستگاران ازدواج با حضرت فاطمه ، عبدالرحمان عوف بود که چون چند بار خواستگاری کرد و سکوت حضرت رسول را مشاهده کرد گمان کرد باید مهریه مشخص شود سپس اموالش را بر شمرد رسول خدا خشم گرفت. و دست دراز کرد و از سنگ ریزه ی مسجد بر داشت و در کنار او ریخت آن سنگ ریزه در دست رسول خدا تسبیح گفت و در دامن عبدالرحمان عوف دٌرّ و مرجان گشت . ( رک تفسیر ابوالفتوح ج ۱۴ ،۲۴۶ ، نیزرک شرح تعرف ۴ ، ۱۹۳ )

زهر در کام او شکر گردد

سنگ در دست او گهر گردد

در این بیت با نکوهش و تحذیر شاعر می گوید : نادانی تو را گرفتار آتش دوزخ می کند و در خواب غفلت فرو می برد.

جاهلی مر ترا بر نار دهد

تا ترا کوک و کوکنار دهد

سنائی در این بیت اخلاقی و عرفانی تأکید دارد : خداوند برای حفظ مال و نفس و زندگی تو کافی است که به او توکل نمایی ولی تو او را فراموش کرده و وای بر تو …

از پی حفظ مال و نفس و نفس

او ترا بس تو کرده ای زو بس

۳-۲-۴ فی الحکمه و سبب رزق الرزاق

در این ابیات دینی و حکمی و اخلاقی ، سنائی بیان می دارد : که انسان حتّی زمانی که در شکم مادر است از رحمت و نعمت خداوند بهره مند می شود و روزی او ، از همان ابتدا مشخص شده است.
و حتّی بعد از دو سال که از شیر مادر محروم می شود. تمام درهای روزی زمین به روی او باز است. و او با تلاش و کوشش از آنها بهره مند می شود. و سنائی تأکید دارد: اگر خداوند یک در را ببندد ، دو در را باز می کند و اگر دو در را ببندد ، در عوض آن چهار در را باز می کند. پس ای انسان آگاه ،بدان هر موجودی روزی خود را دریافت می کند و صاحبّ روزی است.

برای شناسایی عوامل مهم در اثر بخشی ارتقاء تکنولوژی های فنی تحقیقات زیادی صورت گرفته که بطور نمونه می توان به یکی از آنهادر کشور تایوان اشاره نمود.

در تحقیقی که بوسیله ونگ^[۳۲] در شرکتهای تایوانی صورت پذیرفته، وی به اندازه گیری اثر بخشی ارتقاء تکنولوژی های روز پرداخته است. در این تحقیق اثربخشی “سطح تحقیق اهداف از پیش تعیین شده در سازمان” را مورد نظر قرار داده که در نهایت ۱۷ عنصر یا عامل تعیین کننده در اثر بخشی تکنولوژی موردتحقیق برای محقق روشن شده است[۲۸].
با توجه به مطالب ارائه شده فوق در خصوص بهبود سطح تکنولوژی سازمانها چنین استنباط می شود، که محققین برای بکار گیری واثر بخشی تکنولوژی نوین در پروژه ها باتوجه به ساختارهریک سازمانها شاخص های مختلفی از تحقیق را به کار می گیرند. بنابراین در این پژوهش نیز برای میزان اثر بخشی هریک از محتواهای مورد نظر وپوشش اهداف تعیین شده از ابزارها ومدل های مختلف تحقیقی استفاده شده که در فصلهای آینده بطور مبسوط به آن خواهیم پرداخت.
فصل سوم
پیشنهاد روش تحقیق
۳- فصل سوم: مقدمه و کلیات^[۳۳]

• • 1. 1. مقدمات و کلیات طرح تحقیق

     

    1. 1. تبیین روش انجام تحقیق

     

    1. 1. کلیات قلمرو های تحقیق

     

    1. 1. فرایند اجرای تحقیق

     

    1. 1. طرح کلی انجام تحقیق

     

    1. 1. جامعه آماری تحقیق

     

    1. 1. روش نمونه گیری وحجم نمونه آماری تحقیق

     

    1. 1. ابزارهای آماری تحقیق

     

    1. 1. روش بررسی روایی و پایایی (اعتبار سنجی ) پرسشنامه تحقیق

     

     

روش تجزیه و تحلیل آماری تحقیق
۳- پیشنهاد روش تحقیق^[۳۴]

۳-۱- مقدمات و کلیات طرح تحقیق

تحقیق را تجزیه و تحلیل‏‏، ثبت عینی و نظام مند مشاهدات کنترل شده که به پروراندن قوانین کلی‏‏، اصول‏‏، نظریه‏ها و همچنین به پیش‏بینی و یا احتمالاً به کنترل نهایی رویدادها منتج می‏شود‏‏، تعریف می‏کنند. به عبارتی دیگر امر تحقیق به یک جستجوی منظم، پیگیر و سازمان یافته به منظور کشف و فهم روابط احتمالی پدیدها براساس روش های عینی ومتغیرهای غیر شهودی و به همراه تجزیه و تحلیل مشاهدات کنترل شده برای تدوین اصول، نظریه ها و قوانین کلی بین متغیرها اطلاق می گردد. اگر یک تحقیق با صورت بندی فرضیه مقتضی به منظور حدس و گمان در تبیین روابط و تاثیر میان متغیرها ترتیب یابد، برای دستیابی به اهداف تحقیق بایستی صحت فرضیه های مزبور مورد آزمایش قرارداده شوند و برای اینکار از روش شناسی علمی^[۳۵]بهره گیری می شود تا با در نظر گرفتن مراحل کنترل دقیق روند تحقیق و جلوگیری از تاثیرعوامل نا مربوط و مزاحم؛ نتایج نهایی تحقیق از اعتبار درونی و ثبات و اعتماد پذیری لازم ^[۳۶] برخوردادباشند و با انجام نمونه گیری دقیق به روش های علمی بتوان تعمیم پذیری و روایی کافی ^[۳۷]برای قضاوت پذیری یافته های تحقیق به عنوان اعتبار بیرونی به ارمغان آورد. در این رابطه فرضیه هایی که از درجه اعتماد واعتبار کافی برای تحلیل وتبیین روابط و آثار و پیش بینی وقایع و پدیده ها برخوردارباشند و با دانش پیشینیان نیز هم سازگار بوده، از جنبه آزمون پذیری برای کنترل صحت نیز قابلیت داشته باشند و توانایی آفریدن انگیزه برای تحقیق بعدی را فراهم ساخته و روابط علت و معلولی احتمالی میان متغیرها را بخوبی بیان نمایند؛ می توانند بعنوان یک مدل یا الگوی پیش بینی و یک روال تحلیلی معتبر و حتی در مراحل نهایی می توانند به عنوان یک نظریه معتبر مطرح گردند[۲۹].
بنابراین دستیابی به اهداف تحقیق‏‏، زمانی امکان‏پذیر است که جستجوی شناخت با روش‏شناسی صحیح‏‏، صورت پذیرد. بطور کلی هر تحقیق در ابتدا در پی طرح مشکل یا مسأله ای مطرح می شود، مشکل و مسأله ای که سوالات زیادی را در ذهن محقق ایجاد می کند. در این فصل به روش تحقیق مورد استفاده در این تحقیق اشاره شده و آنگاه فرایند اجرای تحقیق، نوع و روش تحقیق، الگوی تحقیق، فرضیه ها، جامعه آماری، حجم نمونه، روش نمونه گیری، روش گردآوری اطلاعات، ابزار جمع آوری اطلاعات، روش روایی و پایایی ابزار و روش تجزیه و تحلیل داده ها مورد توجه قرار می گیرد.

۳-۲- نوع و تبیین انجام روش تحقیق

روش های تحقیق برگزیده به گونه ای هستند که بتوانند با تدابیر لازم در شناخت حقایق با رعایت اصل مبرا بودن از لغزش در فهم پدیده ها قادر به معرفی راه های کشف مجهولات تحقیق، تبیین کردن قواعد مرتبط با واقعیات و در نهایت متکی به ابزار و فنون مناسب در دستیابی به معلومات از طریق کاوش در میان مجهولات باشند.ویژگیهای یک روش تحقیق خوب شامل؛ سازمان پذیری، عقلایی بودن، علمی بودن، واقع گرا بودن، پرهیز از پیش داوری است. البته داشتن مراحل سه گانه ؛ ابتدا گسستن و تحلیل داده ها، سپس ساختن، ترکیب داده ها، تهیه اطلاعات مفید و مرحله پایانی حائز شرایط تجربه و مقایسه بودن با قابلیت پذیرش آزمون صحت به منظور کسب اعتبار در نتایج برای یک تحقیق علمی ضروری است. روش های تحقیق از جنبه رویکرد محتوایی می توانند در دسته بندی؛ رویکرد هستی شناسی (فلسفی، علمی، …)، رویکرد مکتب شناسی(تجربی، رفتاری، پدیداری،…)، رویکرد فرآیندشناسی(حل مسئله، کشف پاسخ، تعیین روابط،…) طبقه بندی شوند. از جنبه های اهداف تحقیق نیز می توانند به صورت؛ تحقیق بنیادی، تحقیق کاربردی، تحقیق ارزیابی، تحقیق توسعه ای و تحقیق اجرایی در کنترل صحت عملکرد تقسیم بندی شوند.
از جنبه روش شناسی نیز تحقیق های علمی به روش های عمده زیر تقسیم بندی می شوند:
تحقیق تاریخی در تحلیل علل روند رویدادهای تاریخی، تحقیق توصیفی، در تشخیص عوامل و روابط موثر میان پدیده ها، تحقیق پیمایشی در تشخیص اطلاعات و هدفمندی ارتباطات ساختاری، تحقیق محتوایی در تشریح نظام مند محتوای، پیام های اجتماعی، تحقیق میدانی، در فرضیه آزمایی تعاملات و روابط اجتماعی، تحقیق موردی در تعیین کلیه خصوصیات و جوانب یک پدیده مطالعاتی، تحقیق همبستگی، در تشخیص میزان تاثیر و همبستگی عوامل یک پدیده، تحقیق آزمایش میدانی در جستجوی نتایج حاصل از دستکاری در متغیرهای یک پدیده مطالعاتی، تحقیق علی، در کشف رابطه علت ومعلولی دو متغیر مشخص و تحقیق علی مقایسه ای در کشف رابطه علت و معلولی میان متغیر مستقل و وابسته در یک پدیده. در همین مقوله به منظور روشن ساختن روال تحقیق بایستی مواردی همچون؛ جامعه آماری تحقیق، روش نمونه گیری در تحقیق بطور واضح مطرح شده باشند(غلامرضا ، خاکی ، ۱۳۷۸). پژوهش حاضر را می‌توان از نظر دسته بندی تحقیقات برحسب نحوه گردآوری داده‌ها براساس تحقیقات میدانی- مطالعه موردی از نوع توصیفی – پیمایشی محسوب کرد، زیرا در این تحقیق تغییری در متغیرهای مورد بررسی ایجاد نگردیده و شرایط موجود مورد بررسی قرار گرفته است.
همچنین با توجه به تقسیم‌بندی تحقیقات از نظر هدف؛ پژوهش حاضر از نوع پژوهش های کاربردی می‌باشد.
این تحقیق از جنبه رویکرد محتوایی از نوع تحقیق فرایند شناسی است. در زمینه تعیین رابطه میان عوامل موثر و اهداف تحقیق نیز، تحقیق حاضر از نوع تحقیقات بنیادی و با هدف تعیین الگویی نوین در تعریف ارتباطات میان متغیرها ی موثر در بهبود سطح تکنولوژی در ابعاد فنی ومهند سی شرکت برق منطقه ای غرب می باشد که تاکنون چنین اقدامی نه تنها درقلمرو مکانی تحقیق بلکه در ایران نیز صورت نپذیرفته است. بنابراین اینگونه تحقیقات می تواند بعنوان گامی اساسی برای تحقیقاتی تلقی گردد که سابقه یا مشابهت های موضوعی با یکدیگر در صنعت برق ندارند.
در این نوع تحقیق‌ها نظریات، قانون‌مندیها و تکنیک‌هایی که در تحقیقات بنیادین تنظیم شده است، در جهت توسعه دانش کاربردی در یک زمینه خاص و حل مسایل واقعی در آن زمینه مورد استفاده قرار می‌گیرد. (خاکی‏‏،۱۳۸۲). همچنین در این تحقیق از روش تحقیق همبستگی استفاده شده است که بر طبق آن میزان تغییرات در یک یا چند عامل را در اثر تغییرات یک یا چند عامل دیگر مورد بررسی قرار می دهد.

۳-۳- کلیات قلمرو های تحقیق

هر تحقیق به منظور دستیابی به اهداف موضوعی خود نیازمند توصیف گستره های نظری و قلمروهای عملی مربوطه، طبق شرح خلاصه اقدامات زیر می باشد( غلامرضا خاکی ، ۱۳۷۸).
۳-۳-۱- جامعه آماری ( قلمرو مکانی تحقیق )
هر جامعه آماری متشکل از اعضایی دارای صفات مشترک، قشر بندی و دارای گروهی مشخص با اختصاصات مشترکی می با شد که با توصیف دقیق ان صفات در رابطه با موضوع تحقیق می توان به آگاهی های لازم دست یافت.
۳-۳-۲- روش نمونه گیری ( قلمرو اقدامات تحقیق )
با تدوین طرح و شیوه کسب داده های تحقیق ضمن رعایت عدم پیش داوری، صرف نظر از شیوه انتخاب که می تواند تصادفی یا قضاوتی باشد؛ رعایت تجانس و یکپارچگی نمونه نسبت به جامعه آماری و دقت در ویژگی های طبقات جامعه آماری نیز ضروری است.
۳-۳-۳- حجم نمونه گیری (قلمرو احاطه تحقیق )
براساس اهداف تحقیق و نوع عوامل موثر در کفایت قضاوت پذیری تحقیق، تعداد نمونه گیری یا حجم نمونه ها تعیین می شود. هر چه حجم نمونه گیری کمتر شود، بایستی پایایی و دقت در اندازه گیری ها افزایش یابد تا خطاهای اندازه گیری کاهش یابند. این حجم بر اساس توجه پیشینه یک تحقیق مشابه، میزان انحراف معیار استاندارد مربوط به تحقیقات قبلی، میزان خطای نوع دوم (بتا) و میزان همبستگی معنی دار متغیرها در سطح اطمینان لازم تعیین می گردد[۳۰].
۳-۳-۴- ابزار نمونه گیری (قلمرو امکانات تحقیق )
روال تحقیق براساس منابع و امکانات گردآوری داده های خام از جمله اسناد، مدارک دست اول و دست دوم، رسمی و غیر رسمی، مشاهدات شناسایی، مقایسه ای و توصیفی، پرسشنامه های هدفمند علمی جهت شناسایی یا ارزیابی های ساده یا مرکب، بصورت باز یا بسته در نحوه پاسخگویی؛ یا انجام مصاحبه و تماس مستقیم برای کشف ادراک و نگرش افراد مرتبط با موضوع تحقیق تبیین می شود.
۳-۳-۵- دوره زمانی ( قلمرو دوره تحقیق )
بر اساس زمانبندی و اختصاصات زمانی موضوع تحقیق و طول دوره زمانی اقدامات، می توان ادوار زمانی مورد نظر را در هر تحقیق، تعیین نمود.
۳-۳-۶- راستی آزمایی ( قلمرو اعتباری تحقیق )
رعایت امانت داری، صحت داده ها، مقیاس اندازه گیری در پایایی و قابلیت اعتماد پذیری مربوطه و نیز دقت در اندازه گیری ها برای روایی و اعتبار سنجی به داده های تحقیق و همچنین ارضای شاخص های برازندگی در کنترل صحت ارتباطات ساختاری مدل های تحقیقی ضروری می باشند.

در بهترین حالت، روش های سنتی وابسته به زمان، عمر مفید^۱ماشین آلات را در حد متوسط تأمین می کند. لازم به ذکر است که استفاده از این روش به مفهوم عدم نیاز به فعالیتهای نت اضطراری و پیشگیرانه نمی باشد.
در واقع نگهداری و تعمیرات پیشگویانه می تواند تعداد خرابیهای غیرقابل پیش بینی را کاهش داده و نیز ابزاری را ایجاد نماید که با بهره گرفتن از آن برنامه های دوره ای و روزانه نگهداری و تعمیرات پیشگویانه به برنامه هایی با قابلیت اطمینان بیشتر تبدیل گردد[۱۲].
مدت زمان توقفات ناگهانی و هزینه های تعمیراتی دو فاکتور اساسی در تعیین میزان موفقیت یک کارخانه می باشند، بنابراین تشخیص و کنترل به موقع خرابی تجهیزات ، در اولویت کاری مجموعه تعمیرات قرار می گیرد. چرا که تشخیص به موقع و در مرحله اولیه خرابی ، سبب می گردد تا مجموعه تعمیرات نیز به مثابه واحد تولید ، در فرایند تولید ایجاد افرزش افزوده^۲ نماید ، و در جهت تغییر دیدگاه های پیشین ، تنها به عنوان یک منبع هزینه در روند تولید دیده نشود.در صنایع داخلی بیشتر استراتژی نگهداری و تعمیرات غیر مترقیه ، تعمیرات پیشگیرانه و تعمیرات اساسی^۳ در راستای نیل به این آرمان انجام می شود[۶].

^۱ Useful Life
^۲ Added Value
^۳ OverHaul Maintenance
در سالهای اخیر با حرکت به سمت تعمیرات پیشگویانه برخی سازمانها و کارخانه ها به دلیل اهمیت فراوان خرابی تجهیزات و با توجه به پیشرفت روزافزونی که در زمینه پایش وضعیت تجهیزات صورت می گیرد این امکان را فراهم کرده اند تا خرابی تجهیزات با بکارگیری ابزارها و روش های مناسب ، هرچه بهتر و در مراحل اولیه تشخیص داده شده و تحت کنترل واحد های تعمیراتی در آید.
با تنظیم یک برنامه صحیح نگهداری و تعمیرات برای تجهیزات و ماشین آلات کارخانه، از یکسو خرابی ها غیر مترقبه آنها پیشگیری و از اتلاف وقت و هزینه های گراف تعمیراتی جلوگیری می شود و اختلالات تولید به حداقل کاهش می یابد، از سوی دیگر عمر مفید و موثر ماشین آلات زیاد می شود و از نظر کمی و کیفی دارای حد متعادل بازدهی و سودآوری خواهد شد[۱۳].
بکارگیری سیستم نگهداری و تعمیرات خاص یک سازمان می تواند نقش بسیار زیادی را کاهش قیمت تمام شده محصول نهایی ایفا نماید.
اما این تاثیرات تنها محدود به هزینه نبوده و در سرعت ارائه محصول در کل زنجیره تامین^۱ ، کیفیت محصول ، قابلیت اطمینان ، چابکی سازمانی و عواملی از این دست نیز تاثیرات خاص خود را خواهد داشت که هر یک از آنها محلی از تامل خواهد بود.از این رو می توان به نقش مهم و تاثیرگذار استراتژی مختلف نگهداری و تعمیرات بر روی کسب وکار یک بنگاه اقتصادی پی برد.
به هر حال فرایند تعمیرات و نگهداری در تعیین سطح شاخص رقابت پذیری یک سازمان نقش حساس و غیر قابل انکاری برخوردار است و در مجموع می توان تحلیلهای گوناگونی را در ارتباط با این فرایند در چهار حوزه هزینه ، کیفیت ، انعطاف پذیری و قابلیت تحویل مورد بررسی قرار داد.بر این اساس ارائه مدلهای تصمیم گیری برای انتخاب استراتژی های مختلف نگهداری و تعمیرات و یا ترکیبی از آن ها ، همواره از اهمیت خاصی برخوردار می باشد[۱۳].
^۱ Supply Chain
فصل دوم
۲- مبانی نظری تحقیق
۲-۱- اثر نگهداری و تعمیرات
هزینه های تعمیرات بخش اعظمی از هزینه تمام شده همه کارخانه ها و واحدهای تولیدی را در برمی گیرد.بسته به نوع خاص صنعت هزینه های نگهداری و تعمیرات بین ۱۵ تا ۶۰ درصد کل هزینه تولید می باشد.گرچه گاهی این آمارها ممکن است گمراه کننده نیز باشد.بررسی های اخیر روی تاثیر مدیریت مشخص می کند که یک سوم کل هزینه تعمیرات در نتیجه تعمیرات غیرضروری و یا ناصحیح است. شاید مهمتر از همه این واقعیت است که مدیریت ناکارآمد تعمیرات تأثیر زیادی روی توانایی کیفی تولید کنندگانی داردکه باید در بازاررقابتی دنیا فعالیت کنند[۱۱].
دلیل عمده این ناکارآمدی فقدان اطلاعات درست وکافی برای بیان نیازهای واقعی جهت نگهداری یا تعمیر ماشینهای و تجهیزات کارخانه ودیگر سیستمها می باشد.
تا این اواخر سطوح میانی مدیریت از تأثیر عملکرد تعمیرات روی کیفیت محصولات ، هزینه تولید ومهمتر از همه سود نهایی خط تولید چشم پوشی می کرد . عقیده عمومی این بود که تعمیرات یک زیان اجتناب ناپذیراست . یا هیچکس نمی تواند هزینه تعمیرات را بهبود بخشد . شاید این جملات ۱۰ تا ۲۰ سال گذشته صحیح بود اما پیشرفت در تجهیزات مجهز به ریز پردازنده ها واستفاده از کامپیوتر که برای پایش کردن شرایط کارکرد تجهیزات کارخانه وماشین آلات دوار استفاده می شوند ،‌ ابزاری سودمند برای مدیریت کارکرد آنها فراهم آورده است . استفاده از این ابزارکاهش یا حذف تعمیرات غیرضروری را امکان پذیر می سازد همینطور از خرابیهای پیشرفته ماشین جلوگیری می کند وتأثیرات منفی عملکرد تعمیرات روی سود دهی تولید کننده ها و کارخانه های تولیدی را کاهش می دهد[۱۱].
بنیاد واساس مشترک تعمیرات پیش بینانه ، مانیتورینگ منظم شرایط مکانیکی واقعی ، راندمان کارکرد ، ودیگر شاخص های شرایط کارکرد مجموعه ماشینها و سیستمهای پروسسی می باشد تا اطلاعات لازم برای اطمینان از ماکزیمم فاصله بین دو خرابی وحداقل تعداد آنها، همچنین هزینه قطعی تولید که ناشی از خرابیهای برنامه ریزی نشده می باشد را فراهم کند[۱۴].
به بیان ساده تعمیرات پیش بینانه فلسفه یا نگرشی است که ازشرایط کارکرد واقعی تجهیزات کارخانه و سیستمها به منظور بهینه سازی کارکرد کلی کارخانه استفاده می کند. یک برنامه مدیریت تعمیرات پیش بینانه جامع از بیشترین ابزار با هزینه مفید ( مانند مانیتورینگ ارتعاشات ، دماسنجی ^۱ ،‌آنالیز روغن و وضعیت سنجی سایش ۲ ) استفاده می کند. تا شرایط کارکرد واقعی سیستمهای حساس کارخانه را بدست آورد وبر پایه این اطلاعات واقعی همه فعالیتهای تعمیراتی را برپایه نیاز آنها برنامه ریزی کند. واردکردن تعمیرات پیش بینانه دریک برنامه مدیریت تعمیرات جامع میزان در دسترس بودن ماشین آلات دوار فرایند را بهینه می سازد و هزینه تعمیرات را بشدت کاهش می دهد . همچنین کیفیت تولید ،‌بهره وری وسود آوری تولید کارخانه ها را افزایش می دهد[۱۰] .
۱ Termography
۲ Tribology
پنج تکنیک غیرمخرب برای مدیریت تعمیرات پیش بینانه استفاده می شود : مانیتورینگ ارتعاش ، مانیتورینگ پارامترهای پروسسی ، ترموگرافی ، ترایبولوژی وبازدید بصری. هرتکنیک اطلاعات منحصر بفردی دارد که مدیر تعمیرات را در تشخیص نیازهای واقعی تعمیرات یاری می کند[۱۱].
۲-۲-بهینه سازی نگهداری وتعمیرات پیش بینانه
خیلی از برنامه های نت پیش بینانه ای که اجرا شده اند قبل ازسنجش امتیازات شان دچار شکست شده اند. این مشکل بخاطر محدودیتهای تکنیکی بوجود نیامده است بلکه بیشتر به دلیل تغییرات ضروری بوده است که باید درمحیط کار اجرا شوند تا باعث حداکثر بهره گیری از ابزارهای پیش بینانه گردد. به عنوان کمترین اقدام، یکی از گامهای موثر که می تواند این محدودیتها را ازبین ببرد ودرنتیجه به رشد وبالا بردن حداکثر امتیازات برنامه نت پیش بینانه کمک کند ، تغییر فرهنگ است. سایر موارد عبارتند از فروش و بازاریابی ، تولید ، کارپردازی، تعمیرات ، مدیریت اطلاعات و دیگر فعالیتهای کارخانه .
تغییر فرهنگ
اولین تغییری که بایدصورت پذیردتغییروتحول درباور این مطلب است که تکنولوژی های پیش بینانه صرفاٌ یک مدیریت نت یا ابزاری برای پیشگیری از خرابی می باشند . این تغییر نگرش باید در سطح شرکت انجام شود و درسازمان پراکنده گردد. در ابتدا این تحول ممکن است ساده به نظر بیاید اما تغییر دادن نگرش شرکت یا پذیرش نت وتعمیرات پیش بینانه مشکل است . زیرا بیشتر سطوح مدیریتی شرکت دانش کم یا درک محدودی از نت یا حتی نیاز به نت دارند لذا قانع کردن آنها برای استفاده از تکنولوژی های نت پیشگیرانه ضروری وفوق العاده مشکل می باشد[۱۰] .
درمنظر ایشان ، خرابیها وتاخیرات برنامه ریزی نشده تنها پیامد نت می باشد . آنها نمی توانند باور کنند که بیشتر این خرابیها درنتیجه عدم اجرای نت می باشند.
بزرگترین نیاز کارخانه ای که درکلاس جهانی کار می کند محیط کاری است که باعث تشویق و نگهداری کلیه نیروهای کاری درسطح اجرایی مطلوب شود . فرهنگ کارخانه باید از مدیریت ارشد شروع وجزلاینفک همه نیروهای کاری گردد.
بازاریابی وفروش
گروه بازاریابی وفروش باید تجارت جدیدی تهیه کند که بتواند سطوح قابل قبول تولید را حفظ نماید .
تولید
مدیریت تولید سومین معیار برای قابل قبول بودن عملکرد کارخانه می باشد. اداره بهره برداری باید فرایند تولید را برای رسیدن به حداکثر تولید طراحی وبرنامه ریزی کند.
کارپرداز
وظیفه کارپرداز تهیه مواد اولیه خام قطعات یدکی تولید ودیگر مواد مصرفی درزمان مناسب برای حمایت موثر از تولید می باشد . علاوه برآن این کالاها باید از کیفیت مناسب برخوردار باشند تا استفاده موثر از سیستمهای بهره برداری وکیفیت تولید نهایی امکان پذیر باشد .
تعمیرات
تعمیرات باید از اینکه تجهیزات درشرایط کاری مطلوبی نگهداری می شوند اطمینان حاصل کند. سیستم قدیمی مدیریت تعمیرات پاسخ سریع به خرابی باید با سیستم مدیریت تعمیراتی که همه سیستمهای کارخانه را درشرایط کارکرد مطلوب نگه می دارد جانشین گردد.
مدیریت اطلاعات
استفاده موثر از منابع کارخانه کاملاٌ وابسته به تصمیمات درست مدیریت می باشد. بنابراین مدیریت اطلاعات موفق برای کارکرد صحیح کارخانه حیاتی است . همه کارخانه ها بطور مطلق نیاز به سیستمی دارند که بتواند داده ها را جمع آوری وتفسیر کند تا همه عملکردهای حیاتی کارخانه بطور موثر تعیین شوند.
عملگرهای دیگر کارخانه
درکارخانه های متوسط وبزرگ ، عملگرهای دیگری درکارخانه نقش کلیدی در عملکرد کارخانه دارند. این عملگرها شامل منابع انسانی ، مهندسین کارخانه ، ارتباط کارکنان ، حسابداری هزینه ها و کنترل محیط زیست می باشند.
۲-۳- مفاهیم اقتصادی وتوجیه هزینه ها
درحالت عادی فرایند ساده توجیه اقتصادی برای یک پروژه سرمایه گذاری عبارت است از : مقایسه هزینه اولیه ومخارج با منافع مورد نظر، که به صرفه جویی هزینه ها وافزایش سود تعبیر می شود. اگر منابع مالی درزمان معقولی هزینه شوند ، ودرآمدآن بیش ازسرمایه گذاری انجام شده دریک سهام مطمئن باشد ،‌احتمالاٌ پروژه سرمایه گذاری اقتصادی خوبی است .
توجیه نهایی سیستم CBM جایی است که ماشین به یک قطعه نظیر بیرینگ یا گیربکس وابسته باشد و آن گلوگاه ماشین باشد وخرابی این قطعه باعث تسری خرابیهای برنامه ریزی نشده شود و قسمت های زیادی از کارخانه به آن مبتلا شوند[۱۱] .
هنوز توجیه اقتصادی CBM بستگی زیادی دارد که چگونه این خرابیها احتمال وقوع دارند ودیگر اینکه دانش دقیقی از عوامل غیر قابل اندازه گیری مربوطه داشته باشیم . دربهترین حالت اگر احتمال وقوع خرابی وجود داشته باشد ،‌با هر هزینه ای ، اجرای بعضی متدهای پیش بینی آن ، بطوری که بتوان اقدام پیشگیرانه خاصلی انجام داد ، عاقلانه است[۱۱] .
۲-۳-۱- ارزیابی نیازهای CBM
هرگونه ارزیابی شرایط مهندسی نگهداری کارخانه توسط مواردی از مشاهدات کاربردی وآنالیز داده های عملکرد ماشین تحت تأثیرقرارمی گیرد .مواردی مانند ،تناوب خرابیها،اتفاقی بودن خرابی ها ، نیاز به تعمیرات تکراری ، تعداد محصولات خرابی تولید شده، پتانسیل خطرهای مرتبط به عملکرد ضعیف،هرگونه کاهش از حداکثر ظرفیت هنگام بهره برداری مد نظر می باشد[۱۵].
ممکن است با این موارد، ونکات بیشتر ،‌حدس زده شود که یک مورد خاص از کارخانه به مانیتورینگ دقیق ، تعمیرات پیشگیرانه برنامه ریزی شده دوره ای ، فرآیندهای تعمیر اضطراری بهتر ، یا ترکیبی از همه راه ها نیازدارد تا ازحصول سطح معقول دسترسی بهره برداری اطمینان حاصل شود. بااین حال ، به ندرت شاخصهای مهندسی قابل ارزیابی دقیق در دوره های اتلاف اقتصادی وجود دارند . تعداد کمی از شرکتها می توانند شکل دقیقی از هزینه توقف بر ساعت را ترسیم کنند ، حتی اگر بعضی از آنها روی ساعت کاریشان بتوانند ارزش گذاری کنند ، بطور کلی هیچ اطلاعات قابل اعتمادی از مجموع توقف هایشان ندارند[۱۵].